Hệ số an toàn là phần dư mà người kỹ sư cố ý để lại giữa sức chịu của công trình và tải trọng nó được phép gánh, để bù cho những điều không thể biết chắc: xe nặng hơn dự kiến, mẻ bê tông yếu hơn mẫu thử, thanh thép đặt lệch vài phân, phép tính đơn giản hoá thực tế. Nhờ phần dư này, một sai lệch nhỏ ở đâu đó không biến thành sự cố.
Hệ số an toàn không phải là giấy phép để chở gấp đôi. Nó đã được "tiêu" sẵn cho những bất định trong thiết kế, thi công và năm tháng sử dụng. Hiểu đúng điều này giúp bạn nhìn tấm biển hạn chế tải trọng ở đầu cầu bằng con mắt khác, và hiểu vì sao máy bay, thang máy, cây cầu mỗi thứ dùng một mức dư khác nhau.
Dây phơi chịu mười cân thì chỉ nên treo năm cân
Bạn mua một sợi dây phơi ghi là chịu được mười cân. Bạn sẽ không treo đúng mười cân quần áo ướt lên đó, vì bạn không chắc nhà sản xuất ghi đúng, không chắc móc treo trên tường chịu nổi, không chắc gió không giật thêm, và biết rằng sợi dây sẽ yếu đi sau một mùa nắng. Bạn treo khoảng một nửa và yên tâm. Đó là hệ số an toàn theo bản năng.
Người kỹ sư làm đúng việc đó nhưng có hệ thống. Họ ước tính tải trọng lớn nhất có thể xảy ra, ước tính sức chịu nhỏ nhất có thể có của vật liệu và kết cấu, rồi đảm bảo giữa hai con số còn một khoảng cách đủ lớn. Khoảng cách đó lớn hay nhỏ tuỳ vào việc mỗi phía bất định tới đâu, và hậu quả nếu hỏng nghiêm trọng tới đâu.
Có một điểm tinh tế: hệ số an toàn không được dùng để bù cho cẩu thả. Nó dành cho những bất định không tránh được, không phải cho những sai sót có thể tránh. Một bản vẽ sai, một chi tiết bị đổi khi thi công mà không tính lại, một tải trọng bị bỏ sót hoàn toàn có thể vượt xa mọi mức dư.
Những điều không chắc chắn mà hệ số an toàn phải che
Mỗi dòng dưới đây là một nguồn sai lệch có thật trong đời một công trình.
| Nguồn bất định | Ví dụ | Biết chắc tới đâu |
|---|---|---|
| Tải trọng bản thân | Sức nặng của dầm, sàn, lớp mặt đường | Khá chắc, vì đo được kích thước và khối lượng riêng |
| Tải trọng sử dụng | Xe tải, đám đông, hàng hoá chất trong kho | Kém chắc hơn: xe quá tải, đám đông dồn về một phía |
| Tải trọng thiên nhiên | Gió bão, lũ, động đất | Chỉ biết theo xác suất, trận lớn nhất có thể chưa từng được ghi nhận |
| Vật liệu | Mẻ bê tông yếu hơn mẫu, thanh thép có khuyết tật | Dao động quanh mức trung bình, thép đồng đều hơn bê tông |
| Thi công | Cốt thép lệch vị trí, kích thước dầm hụt vài phân | Phụ thuộc tay nghề và giám sát |
| Mô hình tính | Giả định gối tựa, mối nối khác thực tế | Đơn giản hoá luôn bỏ qua một phần thực tế |
| Thời gian | Gỉ, mỏi, lão hoá làm sức chịu giảm dần | Tuỳ môi trường và việc bảo trì |
Đọc cột cuối, bạn sẽ hiểu vì sao người ta không dùng một hệ số chung cho tất cả. Phần biết chắc thì để dư ít, phần mù mờ thì để dư nhiều.
Từ một con số chung tới nhiều hệ số nhỏ
Cách làm truyền thống, gọi là thiết kế theo ứng suất cho phép, khá đơn giản: lấy sức bền của vật liệu chia cho một con số, ra mức ứng suất được phép dùng, rồi đảm bảo tải trọng sử dụng không vượt mức đó. Một con số chung che hết mọi bất định.
Phần lớn tiêu chuẩn hiện đại chuyển sang cách gọi là thiết kế theo trạng thái giới hạn. Thay vì một con số, người ta dùng nhiều hệ số riêng. Mỗi loại tải được nhân lên một hệ số tải trọng: tải bản thân, biết khá chắc, được nhân với hệ số nhỏ; tải xe cộ hay gió, kém chắc hơn, được nhân với hệ số lớn hơn. Sức bền vật liệu thì được chia cho hệ số vật liệu: thép, sản xuất trong nhà máy với chất lượng đồng đều, có hệ số nhỏ hơn bê tông trộn ở công trường. Cuối cùng, tải đã phóng to phải nhỏ hơn sức chịu đã thu nhỏ.
Cách làm này giống như khi đi chợ cho một bữa tiệc: món nào biết chắc số khách ăn thì mua vừa, món nào không đoán được thì mua dư. Kết quả là công trình an toàn đồng đều hơn mà không phí vật liệu ở những chỗ không cần. Các hệ số cụ thể nằm trong tiêu chuẩn thiết kế của từng nước, được xây dựng từ thống kê và kinh nghiệm hàng chục năm.
Vì sao mỗi thứ một mức dư khác nhau
Hậu quả càng lớn, dư càng nhiều. Một tấm biển quảng cáo đổ và một con đập vỡ có hậu quả chênh nhau rất xa. Tiêu chuẩn phân cấp công trình theo tầm quan trọng: đập lớn, bệnh viện, cầu trên trục giao thông chính được yêu cầu độ an toàn cao hơn nhà kho hay công trình tạm.
Thang máy và cáp treo người dùng mức dư rất cao. Cáp chở người chịu tải lặp lại liên tục, mòn dần, và hỏng thì không có đường lùi. Vì vậy các quy chuẩn cho cáp thang máy, cáp treo chở khách đặt mức dư cao hơn nhiều so với kết cấu nhà thông thường, kèm phanh dự phòng và kiểm định định kỳ.
Máy bay dùng mức dư nhỏ hơn cầu. Mỗi cân thêm vào máy bay là thêm nhiên liệu cho mọi chuyến bay trong đời nó, nên kết cấu máy bay chỉ để dư ít hơn hẳn công trình xây dựng. Bù lại, vật liệu được kiểm soát cực kỳ chặt, tải trọng được đo đạc kỹ, và máy bay được kiểm tra, bảo dưỡng theo lịch nghiêm ngặt hơn nhiều so với một cây cầu.
Công trình tạm không có nghĩa là được ẩu. Giàn giáo, khung đỡ ván khuôn chỉ tồn tại vài tuần nhưng là nơi xảy ra nhiều sự cố trong ngành. Chúng có thời gian sử dụng ngắn nên đôi khi được tính với mức dư khác, nhưng đổi lại phải được lắp đúng thiết kế và kiểm tra trước mỗi lần chất tải.
Dư thêm không phải lúc nào cũng tốt hơn
Nghe thì có vẻ cứ làm thật khoẻ cho chắc. Nhưng với công trình lớn, trọng lượng bản thân là gánh nặng lớn nhất. Dầm dày thêm thì nặng thêm, nặng thêm thì trụ phải to hơn, trụ to hơn thì móng phải lớn hơn, móng lớn hơn thì cọc phải nhiều hơn. Một cây cầu treo nhịp dài dư thừa quá mức có thể không bao giờ vượt được nhịp đó, vì nó không đỡ nổi chính mình.
Dư thừa sai chỗ còn có thể làm công trình kém an toàn đi. Một bộ phận quá cứng hút về mình nhiều lực hơn phần xung quanh; cột quá khoẻ so với dầm làm khung nhà mất khả năng chịu động đất theo kiểu dẻo. Thiết kế tốt là dư đủ và dư đúng chỗ, sao cho nếu có hỏng thì hỏng ở chỗ ít nguy hiểm nhất, có dấu hiệu báo trước.
Đó là lý do người kỹ sư giỏi không được đánh giá bằng việc dùng nhiều thép hơn, mà bằng việc dùng thép đúng chỗ.
Kiểm định: đo lại phần dư còn lại của một cây cầu cũ
Với cầu đã khai thác lâu năm, câu hỏi không còn là "thiết kế dư bao nhiêu" mà là "hôm nay còn dư bao nhiêu". Việc trả lời đi theo trình tự khái quát như sau.
- Thu thập hồ sơ: bản vẽ gốc, tiêu chuẩn đã dùng, các lần sửa chữa, lịch sử sự cố. Cầu rất cũ đôi khi mất hồ sơ, phải đo vẽ lại từ đầu.
- Khảo sát tình trạng: đo kích thước thật, tìm vết nứt, đo chiều dày thép còn lại sau gỉ, khoan lấy mẫu bê tông để thử cường độ và độ sâu cacbonat hoá.
- Thử tải nếu cần: cho xe nặng đã cân đỗ ở vị trí định trước, đo độ võng, biến dạng, so với tính toán để biết cầu đang làm việc cứng hay mềm hơn dự kiến.
- Tính lại sức chịu theo tình trạng thật và theo tải trọng xe hiện nay, vốn thường nặng hơn thời cầu được thiết kế.
- Kết luận: cầu đủ khả năng, cần hạn chế tải, cần gia cường hay cần thay thế. Biển hạn chế tải trọng là kết quả cuối cùng của chuỗi việc này.
Đây là lý do cùng một cây cầu có thể đổi biển tải trọng theo năm tháng, tăng lên sau khi được gia cường hoặc giảm xuống khi xuống cấp.
Biển hạn chế tải trọng và những chỗ hay hiểu sai
"Cầu ghi mười tấn thì hai mươi tấn vẫn qua được vì có hệ số an toàn." Đây là hiểu sai nguy hiểm nhất. Phần dư đã được dành cho vật liệu yếu hơn mẫu, thi công sai lệch, xuống cấp theo năm tháng, nhiều xe cùng lúc. Một cây cầu cũ có thể đã dùng gần hết phần dư đó vì gỉ, mỏi. Xe quá tải vượt qua mà cầu không sập không có nghĩa là an toàn: mỗi lượt quá tải để lại hư hại tích luỹ, vết nứt nhỏ, mỏi ở mối nối.
"Cầu đứng vững được trăm năm thì hệ số an toàn dư thừa." Có thể cầu chưa từng gặp tải lớn nhất mà nó được thiết kế để chịu, như trận lũ trăm năm hay đoàn xe kẹt cứng trên cầu. Không gặp không có nghĩa là không cần.
"Hệ số an toàn là một con số chung cho cả công trình." Mỗi bộ phận, mỗi kiểu tải, mỗi loại vật liệu có hệ số riêng theo tiêu chuẩn. Không có câu trả lời một con số cho "cầu này an toàn gấp mấy lần".
Tôn trọng biển báo. Biển hạn chế tải trọng ở đầu cầu được đặt dựa trên kiểm định tình trạng thật của cầu. Nó là thông tin quan trọng nhất mà người lái xe nhận được về sức khoẻ cây cầu.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số an toàn là gì nói ngắn gọn?
Là phần dư giữa sức chịu thật của công trình và tải trọng nó được phép gánh, để bù cho những điều không biết chắc về tải trọng, vật liệu, thi công và sự xuống cấp theo thời gian. Phần dư này giúp một sai lệch nhỏ không biến thành sự cố.
Hệ số an toàn của cầu là bao nhiêu?
Không có một con số chung. Tiêu chuẩn hiện đại dùng nhiều hệ số riêng cho từng loại tải và từng loại vật liệu, giá trị cụ thể nằm trong tiêu chuẩn thiết kế của từng nước. Muốn biết với một cây cầu cụ thể, cần tra hồ sơ thiết kế và kết quả kiểm định của cơ quan quản lý.
Xe quá tải qua cầu có sao không nếu cầu không sập?
Có. Mỗi lượt quá tải ăn vào phần dư an toàn và để lại hư hại tích luỹ như vết nứt nhỏ, mỏi ở mối nối, gối và khe co giãn hỏng nhanh hơn. Cầu cũ có thể đã dùng gần hết phần dư vì xuống cấp, nên quá tải là rủi ro thật.
Vì sao máy bay có hệ số an toàn nhỏ hơn cầu?
Vì mỗi cân thêm vào máy bay làm tốn nhiên liệu suốt đời khai thác. Máy bay bù lại bằng vật liệu kiểm soát rất chặt, tải trọng đo đạc kỹ và chế độ kiểm tra, bảo dưỡng nghiêm ngặt. Cầu ít được kiểm tra hơn nên để dư nhiều hơn.
Thiết kế theo trạng thái giới hạn là gì?
Là cách thiết kế dùng nhiều hệ số riêng: nhân mỗi loại tải với một hệ số tải trọng tuỳ độ bất định của nó, chia sức bền vật liệu cho hệ số vật liệu, rồi kiểm tra tải đã phóng to nhỏ hơn sức chịu đã thu nhỏ. Cách này cho độ an toàn đồng đều hơn một con số chung.
Làm công trình thật khoẻ có phải luôn an toàn hơn không?
Không hẳn. Kết cấu quá nặng làm tăng tải cho trụ, móng và tăng lực động đất. Một bộ phận quá cứng sai chỗ còn có thể làm công trình hỏng theo kiểu giòn. Thiết kế tốt là đủ dư và dư đúng chỗ.