Khe co giãn là những khe hở có nắp thép hoặc cao su nằm ngang mặt cầu, để dầm cầu có chỗ dài ra khi trời nóng và co lại khi trời lạnh; còn gối cầu là những khối nhỏ đặt giữa dầm và trụ, cho dầm trượt và xoay nhẹ trong khi vẫn đỡ toàn bộ sức nặng. Thiếu hai thứ này, sức giãn nở do nhiệt sẽ đẩy, kéo vào trụ và mố với lực rất lớn, đủ làm nứt vỡ kết cấu.
Cái "cạch cạch" bạn nghe khi xe chạy qua đầu cầu chính là bánh xe lăn qua khe co giãn. Nghe có vẻ nhỏ nhặt, nhưng thiết kế, chế tạo và bảo trì những khe này là cả một mảng nghề riêng, vì chúng là bộ phận chuyển động liên tục, chịu va đập trực tiếp của bánh xe và là chỗ nước, rác dễ lọt xuống kết cấu bên dưới.
Mọi thứ đều dài ra khi nóng
Nắp lọ thuỷ tinh vặn chặt quá không mở được, ngâm nắp vào nước nóng một lúc là mở dễ. Nắp kim loại nở ra nhiều hơn miệng lọ thuỷ tinh. Đó là giãn nở vì nhiệt: hầu hết vật liệu dài ra khi nóng lên và co lại khi nguội, mỗi vật liệu một mức khác nhau.
Với một chiếc nắp lọ, độ giãn chỉ là phần nhỏ của milimét. Nhưng độ giãn tỷ lệ với chiều dài. Một dầm cầu thép dài hàng trăm mét, trải qua chênh lệch nhiệt độ giữa trưa hè nắng gắt và đêm lạnh mùa đông, có thể thay đổi chiều dài cỡ vài phân tới vài chục phân tuỳ chiều dài liên tục của dầm, vật liệu và khí hậu nơi đặt cầu. Với các cầu treo, cầu dây văng rất dài, khe co giãn ở hai đầu có thể phải cho phép chuyển động tới cỡ mét, vì ngoài nhiệt độ còn có gió và xe cộ kéo đẩy. Con số chính xác của từng cầu nằm trong hồ sơ thiết kế, nên bạn đối chiếu nguồn chính thức nếu cần.
Mặt cầu phơi nắng trực tiếp thường nóng hơn nhiều so với nhiệt độ không khí đọc trên bản tin, nhất là mặt đường nhựa màu sẫm. Người thiết kế phải tính theo nhiệt độ của chính kết cấu chứ không phải nhiệt độ trời.
Nếu bị kìm lại, lực nhiệt khủng khiếp tới mức nào
Một thanh thép nóng lên mà không được dài ra thì nó đẩy vào hai đầu kìm giữ nó. Lực này không phụ thuộc chiều dài thanh mà phụ thuộc mức tăng nhiệt và độ cứng của vật liệu, và với thép, chỉ vài chục độ chênh lệch đã sinh ra lực ép đủ lớn để thanh mảnh cong oằn hoặc làm vỡ chỗ neo. Bạn có thể hình dung một người khổng lồ đứng giữa hai trụ cầu, mỗi buổi trưa đẩy chúng ra, mỗi tối kéo chúng vào.
Thực tế có những hình ảnh dễ nhận ra. Đường ray mùa nắng nóng có lúc bị cong vặn sang ngang thành hình chữ S, làm tàu phải giảm tốc hoặc dừng chạy. Mặt đường bê tông ở xứ nóng đôi khi phồng vỡ ở chỗ khe nối bị lấp đầy đá vụn, không còn chỗ giãn. Tường rào dài không có khe ngắt thường nứt dọc cách đều nhau, vì bức tường tự tạo khe ở chỗ yếu nhất.
Bài học chung: không thể chống lại giãn nở nhiệt bằng sức mạnh, chỉ có thể nhường cho nó chỗ đi, hoặc như ở đường ray hàn liền, kìm giữ nó một cách có tính toán.
Các kiểu khe co giãn trên cầu
Kiểu khe được chọn theo độ chuyển động cần cho phép và lưu lượng xe. Bảng dưới là các nhóm thường gặp, mô tả ở mức nhận diện.
| Kiểu khe | Trông như thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Khe kín bằng vật liệu đàn hồi | Một dải nhựa đường hoặc vật liệu dẻo liền mặt đường, gần như không thấy | Cầu ngắn, chuyển động nhỏ |
| Khe cao su có gờ thép | Một dải cao su dạng chữ V hoặc hộp kẹp giữa hai thanh thép | Cầu nhịp vừa, chuyển động vài phân |
| Khe răng lược | Hai tấm thép có răng đan cài vào nhau như hai bàn tay đan ngón | Cầu dài, chuyển động lớn, xe nặng |
| Khe nhiều thanh (dạng mô đun) | Nhiều thanh thép ngang song song cách đều, xen dải cao su, bánh xe lăn qua như qua bậc nhỏ | Cầu treo, cầu dây văng rất dài, chuyển động tới cỡ mét |
| Không khe (cầu liền khối) | Dầm đổ liền với mố, chuyển động nhỏ được đất sau mố hấp thụ | Cầu ngắn, muốn giảm bảo trì |
Khe răng lược có một ưu điểm dễ thấy: dù hai bên co giãn, bề mặt vẫn liên tục dưới bánh xe vì răng luôn còn đan vào nhau. Nhược điểm là khe hở giữa các răng để nước, cát lọt xuống, nên bên dưới thường có máng hứng nước dẫn ra ngoài.
Gối cầu: khối nhỏ gánh việc lớn
Đỡ sức nặng mà vẫn cho chuyển động. Gối cầu nằm giữa đầu dầm và đỉnh trụ. Nó phải đỡ toàn bộ sức nặng dầm và xe cộ, đồng thời cho dầm trượt dọc theo co giãn và xoay nhẹ khi dầm võng. Không có gối, dầm đặt thẳng lên trụ sẽ cọ xát, kéo nứt mép trụ.
Gối cao su. Nhiều lớp cao su xen tấm thép mỏng, nhìn như một chiếc bánh nhiều tầng màu đen. Gối cứng theo chiều đứng nhưng mềm theo chiều ngang, cho phép dầm dịch nhẹ bằng cách làm cao su xô lệch. Đây là loại phổ biến nhất ở cầu dầm bê tông cỡ vừa.
Gối trượt. Có một mặt thép bóng trượt trên một lớp vật liệu chống dính, giống như đáy chảo chống dính, ma sát rất nhỏ. Dùng khi chuyển động lớn hơn mức cao su chịu được.
Gối cố định và gối di động. Một nhịp dầm thường có một đầu đặt trên gối cố định, chỉ cho xoay; đầu kia đặt trên gối di động, cho trượt. Như vậy dầm có một điểm tựa chắc để không bị đẩy trôi, còn phần co giãn dồn về một phía, đúng chỗ đặt khe co giãn.
Gối cũng phải thay. Cao su lão hoá, lớp chống dính mòn, bu lông neo gỉ. Thay gối là việc lớn: phải dùng kích nâng cả nhịp dầm lên vài milimét, giữ ổn định rồi rút gối cũ, lắp gối mới. Vì vậy thiết kế hiện đại để sẵn chỗ đặt kích trên đỉnh trụ.
Không chỉ dài ngắn: khi mặt trên nóng, mặt dưới mát
Buổi trưa, mặt cầu phơi nắng nóng ran trong khi đáy dầm nằm trong bóng râm, mát hơn nhiều. Mặt trên dài ra nhiều hơn mặt dưới, nên dầm có xu hướng vồng lên ở giữa nhịp, giống như dải kim loại kép trong bàn là cũ cong lên khi nóng. Với dầm liên tục qua nhiều trụ, sự vồng này bị kìm lại và sinh ra lực uốn thêm mà người thiết kế phải tính.
Tháp cao cũng vậy. Mặt tháp đón nắng giãn ra, mặt khuất bóng không, nên đỉnh tháp nghiêng nhẹ về phía ngược hướng mặt trời và từ từ đổi hướng theo nắng trong ngày. Với các tháp thép cổ nổi tiếng, độ dịch chuyển đỉnh do nắng thường được nhắc ở mức vài phân; đây là con số minh hoạ, nên tham khảo nguồn chính thức của đơn vị quản lý nếu cần.
Đường ray hàn liền trên các tuyến hiện đại giải bài toán theo cách ngược lại. Thay vì để khe hở mỗi đoạn ray như ngày xưa, người ta hàn ray thành những đoạn rất dài, kéo căng ray ở một nhiệt độ được chọn trước khi siết chặt xuống tà vẹt. Ray bị giữ chặt bởi tà vẹt nặng và lớp đá dăm dày, không được phép dài ra; trời nóng thì ray bị ép, trời lạnh thì ray bị kéo, trong giới hạn đã tính. Tàu chạy êm hơn vì không còn tiếng "tạch tạch" qua khe ray.
Khe co giãn không chỉ có trên cầu
Cùng một bài toán, mỗi loại công trình giải theo cách riêng. Để ý một chút, bạn sẽ thấy khe co giãn ở khắp nơi.
- Mặt đường bê tông: những đường cắt ngang cách đều vài mét trên đường bê tông xi măng không phải vết nứt mà là khe được cắt chủ động, để bê tông co ngót và co giãn nhiệt nứt đúng chỗ đó thay vì nứt lung tung. Khe được trám vật liệu dẻo để nước không thấm xuống nền.
- Đập bê tông trọng lực: thân đập được chia thành nhiều khối đổ riêng, giữa các khối có khe và dải chắn nước bằng kim loại hoặc cao su. Khối bê tông khổng lồ nóng lên khi đông cứng rồi nguội dần nhiều năm, nên phải có chỗ cho nó co lại.
- Toà nhà dài, trung tâm thương mại: những toà nhà trải dài hàng trăm mét thường được cắt thành nhiều khối bằng khe lún, khe nhiệt chạy suốt từ mái xuống. Đi trong hành lang, bạn có thể gặp một dải nẹp kim loại cắt ngang sàn và tường: đó là ranh giới giữa hai khối nhà.
- Đường ống dẫn dài: ống dẫn dầu, dẫn hơi nóng có những đoạn uốn hình chữ U nhô ra khỏi tuyến, gọi là cút bù giãn nở, để ống dài ra thì đoạn uốn khép lại thay vì đẩy gãy giá đỡ.
Ở mọi nơi, ý tưởng vẫn là một: chừa sẵn chỗ yếu có kiểm soát, để vật liệu tự do co giãn ở đó, thay vì để nó tự tìm chỗ yếu bất kỳ mà nứt.
Đi qua cầu để ý gì, và những chỗ hay hiểu sai
Nhìn khe vào hai thời điểm. Nếu có dịp đi bộ qua một cầu dài vào sáng sớm và trưa nắng, để ý khe răng lược ở đầu cầu: răng đan sâu hơn hay nông hơn tuỳ lúc. Đó là cầu đang thở.
"Khe hở là cầu bị nứt." Khe co giãn là chỗ cố ý chừa ra. Vết nứt thật thì nằm ở thân dầm, thân trụ, có hình dạng bất thường và không có nắp che.
"Tiếng cạch cạch là khe hỏng." Tiếng bánh xe qua khe là bình thường. Điều đáng báo là tiếng va đập mạnh bất thường, tấm thép bị bung, cong vênh hoặc lỏng lẻo, vì khe hỏng làm xe nảy mạnh và đập vào kết cấu.
"Bê tông không giãn nở như thép." Bê tông cũng giãn nở vì nhiệt, ở mức gần với thép. Cầu bê tông vẫn cần khe co giãn và gối như cầu thép.
"Khe càng rộng càng an toàn." Khe rộng quá mức cần thiết làm xe xóc, nước và rác lọt nhiều, tấm che phải dày và nặng hơn. Khe được chọn vừa đủ cho chuyển động tính toán cộng một phần dự phòng, chứ không phải càng rộng càng tốt.
Câu hỏi thường gặp
Khe co giãn trên cầu dùng để làm gì?
Để dầm cầu có chỗ dài ra khi nóng và co lại khi lạnh mà không đẩy, kéo vào mố và trụ. Khe được che bằng tấm thép, răng lược hoặc dải cao su để xe chạy qua êm và hạn chế nước, rác lọt xuống kết cấu bên dưới.
Một cây cầu dài ra bao nhiêu khi trời nóng?
Tuỳ chiều dài dầm liên tục, vật liệu và biên độ nhiệt nơi đặt cầu. Cầu dầm cỡ vừa thay đổi vài phân, cầu treo, cầu dây văng rất dài có khe cho phép chuyển động tới cỡ mét do cộng cả nhiệt độ, gió và xe cộ. Con số cụ thể nằm trong hồ sơ thiết kế từng cầu.
Gối cầu là gì?
Là khối đặt giữa đầu dầm và đỉnh trụ, đỡ sức nặng của dầm và xe cộ, đồng thời cho dầm trượt theo co giãn và xoay nhẹ khi võng. Loại phổ biến là gối cao su nhiều lớp xen tấm thép, ngoài ra còn gối trượt, gối chậu cho cầu lớn.
Vì sao đường ray có thể bị cong vào ngày nắng nóng?
Ray thép nóng lên muốn dài ra nhưng bị tà vẹt giữ lại, sinh lực ép dọc ray. Khi lực ép vượt khả năng giữ của tà vẹt và lớp đá dăm, ray oằn sang ngang. Ngành đường sắt kiểm soát bằng cách kéo căng ray ở nhiệt độ chọn trước khi hàn và giữ lớp đá đủ dày.
Cầu không có khe co giãn có được không?
Có, với cầu ngắn. Cầu liền khối đổ dầm liền với mố, chuyển động nhỏ do nhiệt được đất đắp sau mố hấp thụ, đổi lại ít bộ phận phải bảo trì. Với cầu dài, chuyển động quá lớn nên vẫn cần khe và gối.
Khe co giãn có phải thay không?
Có. Khe chịu va đập trực tiếp của bánh xe hằng ngày, dải cao su lão hoá, bu lông lỏng, rác kẹt làm khe không co giãn được. Thay khe là việc bảo trì định kỳ của cầu lớn, thường phải phân luồng xe trong thời gian làm.