Làm đường trên băng vĩnh cửu là giữ cho lớp đất đóng băng dưới nền không tan, còn làm đường xuyên sa mạc là giữ cho cát không bò lên mặt đường; cả hai đều là cuộc chiến với tự nhiên kéo dài suốt đời công trình chứ không xong khi khánh thành. Người kỹ sư không thắng bằng sức mạnh mà bằng những mẹo rất khéo: ống nhiệt tự làm lạnh đất không cần điện, lớp đá dăm biến nền đường thành máy điều hoà, những ô rơm cắm trên cát như bàn cờ.
Hai địa hình trông trái ngược nhau, một lạnh giá, một nóng bỏng, nhưng chung một đặc điểm: nền đất ở đó không đứng yên. Bài này đi qua từng bài toán, kể những tuyến đường đã khai thác lâu năm làm thế nào để sống được, và vì sao chính những gì con người mang tới, như con đường và nhà ga, lại có thể làm hỏng nền đất dưới chân mình.
Băng vĩnh cửu là gì và vì sao nó khó chiều
Băng vĩnh cửu là đất, đá có nước bên trong luôn đông cứng suốt nhiều năm liền, gặp ở vùng gần cực và trên những cao nguyên rất cao. Mùa hè, chỉ lớp đất mặt mỏng tan ra rồi đông lại khi đông về; bên dưới vẫn cứng như đá. Khi còn đóng băng, nền ấy rất chắc. Vấn đề là nó chứa nhiều nước dạng đá, có chỗ là cả những thấu kính băng nguyên khối.
Hãy hình dung một khối đất trộn đá viên trong tủ đá. Lấy ra để ngoài, đá tan thành nước, khối đất sụp xuống và nhão ra. Nếu ta làm một con đường trên đó, mặt đường màu sẫm hút nắng, nền đắp truyền nhiệt xuống, đất dưới nền ấm dần lên qua từng mùa hè. Băng tan không đều, nền lún chỗ nhiều chỗ ít, mặt đường gợn sóng, đường ray cong vênh.
Mùa đông lại có chuyện ngược lại: lớp đất mặt đóng băng phình lên, đẩy nền đường và móng cột lên cao, rồi mùa xuân hạ xuống. Chu kỳ phình xẹp này năm này qua năm khác làm cọc móng bị nhổ dần, như một chiếc đinh bị lắc mãi thì tuột. Người làm đường vùng băng vì thế phải giải hai bài toán cùng lúc: đừng để băng sâu tan, và đừng để lớp mặt phình lên đẩy công trình.
Những mẹo giữ lạnh cho nền đất
Ống nhiệt tự chạy. Dọc nhiều tuyến đường và đường ống ở vùng băng, bạn sẽ thấy những hàng ống kim loại cắm xuống đất, đầu trên có cánh tản nhiệt. Bên trong là chất lỏng dễ bay hơi. Mùa đông, đầu trên lạnh hơn đầu dưới, chất lỏng ở dưới hấp thu nhiệt của đất, bay hơi lên, gặp lạnh thì ngưng tụ, chảy ngược xuống. Nhiệt được bơm từ đất ra không khí mà không cần điện. Mùa hè, khi trên ấm hơn dưới, vòng tuần hoàn tự dừng, ống không mang nhiệt xuống.
Nền đá dăm thông gió. Thay vì đắp nền bằng đất chặt, người ta đắp bằng đá hộc cỡ lớn có nhiều khe hở. Mùa đông, không khí lạnh nặng chìm xuống len vào khe, đẩy không khí ấm lên, làm lạnh đất bên dưới. Mùa hè, không khí nóng nhẹ nằm yên ở trên, khe đá cản nhiệt đi xuống. Nền đá dăm vì thế như một chiếc van một chiều cho cái lạnh.
Ống thông gió ngang và tấm che nắng. Một số đoạn đặt ống thông gió chạy ngang qua nền đắp cho gió lạnh lùa qua, hoặc dựng tấm che nắng ở mái nền để mặt trời không chiếu thẳng vào đất.
Cầu cạn thay nền đắp. Ở đoạn băng nhạy cảm nhất, người ta không đắp nền mà làm hẳn cầu cạn, trụ cắm sâu vào lớp băng ổn định. Gió lùa dưới gầm cầu giữ đất lạnh, và đường ray không chạm vào mặt đất.
Một tuyến đường sắt trên mái nhà thế giới
Ví dụ thường được nhắc trong giáo trình là tuyến đường sắt lên cao nguyên Thanh Tạng, khai thác toàn tuyến vào khoảng giữa những năm 2000. Điểm cao nhất của tuyến nằm trên độ cao hơn năm nghìn mét so với mặt biển, và một quãng dài hàng trăm cây số chạy trên băng vĩnh cửu. Tại thời điểm hoàn thành, đây được xem là tuyến đường sắt cao nhất thế giới; các con số chi tiết bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý đường sắt.
Tuyến dùng gần như mọi mẹo kể ở trên: nền đá dăm, ống nhiệt, ống thông gió, tấm che và rất nhiều cầu cạn. Ngoài bài toán nền đất còn có bài toán con người: không khí loãng làm công nhân mệt nhanh, nên trong thời gian thi công phải có trạm cấp oxy; toa khách có hệ cấp thêm oxy để hành khách đỡ mệt. Tuyến còn có những cầu chui cho động vật hoang dã đi qua, vì đồng cỏ cao nguyên là đường di cư của nhiều loài.
Câu chuyện của tuyến này hay ở chỗ nó cho thấy người ta không “chế ngự” được băng vĩnh cửu, mà chỉ chiều theo nó. Mọi chi tiết đều nhằm một mục đích: nền đất dưới đường ray ít chịu thay đổi nhất có thể so với lúc chưa có đường. Việc theo dõi nhiệt độ đất dưới nền vẫn tiếp diễn sau khánh thành, vì khí hậu ấm lên cũng là một lực tác động lên nền.
Sa mạc: khi kẻ thù là cát biết đi
Đường xuyên sa mạc không lo nền lún mà lo cát. Gió thổi cát thành cồn, và cồn cát di chuyển chậm rãi, vùi lấp bất cứ thứ gì nằm trên đường đi. Các cách chống cát chính:
| Cách làm | Làm việc thế nào | Điểm cần biết |
|---|---|---|
| Ô rơm bàn cờ | Cắm những bó rơm hay sậy thành lưới ô vuông nhỏ trên cát hai bên đường | Làm mặt cát nhám, gió sát mặt yếu đi, cát không bị cuốn; rẻ, phải làm lại sau vài năm |
| Rào chắn cát | Hàng rào thưa đặt cách đường một khoảng, vuông góc với hướng gió chính | Gió qua rào chậm lại, cát rơi xuống phía sau rào thay vì trên đường |
| Đai cây xanh | Trồng cây bụi chịu hạn dọc tuyến, tưới nhỏ giọt từ giếng | Bền lâu nhất nhưng cần nước và người chăm |
| Nâng cao nền đường | Đắp nền cao hơn mặt cát xung quanh, mái thoải | Gió lùa qua mặt đường cuốn cát đi chứ không để đọng |
| Cầu cạn qua vùng cồn động | Cho đường đi trên trụ cao | Cát lùa qua gầm, nhưng tốn kém, chỉ dùng đoạn ngắn |
| Dọn cát định kỳ | Xe gạt, máy thổi dọn mặt đường, đường ray | Không thể thiếu, kể cả khi đã có các biện pháp khác |
Ở một sa mạc lớn ở vùng tây bắc Trung Quốc có con đường ô tô xuyên qua giữa biển cát được giữ bằng đúng tổ hợp này: lưới ô rơm sát đường, đai cây xanh tưới nhỏ giọt dọc hai bên, và những trạm nhỏ có người chăm cây sống dọc tuyến. Nhìn từ trên cao, con đường như một dải băng xanh mảnh giữa màu vàng mênh mông.
Đường băng mùa đông: con đường chỉ sống vài tháng mỗi năm
Ở vùng cực bắc của châu Mỹ và châu Âu có một kiểu đường kỳ lạ hơn nữa: đường chạy thẳng trên mặt hồ, mặt sông và đầm lầy đã đóng băng. Mùa hè, những vùng ấy là nước và bùn lầy, không xe nào qua được. Mùa đông, mặt nước đông cứng đủ dày, người ta cào tuyết, tưới thêm nước cho băng dày nhanh hơn, cắm cọc tiêu, và trong vài tháng, xe tải chở nhiên liệu, thực phẩm, vật liệu chạy tới các mỏ và làng xa xôi.
Nguyên lý ở đây là băng nổi đỡ xe giống như một tấm ván nổi trên nước. Tấm băng uốn võng nhẹ dưới bánh xe, đẩy nước bên dưới đi. Nếu xe chạy quá nhanh, chỗ võng tạo ra một con sóng nhỏ dưới băng chạy theo xe; khi tốc độ xe gần bằng tốc độ sóng, sóng cộng hưởng có thể làm nứt băng. Vì vậy trên đường băng có giới hạn tốc độ rất thấp và quy định khoảng cách giữa các xe, không phải chỉ vì sợ trượt.
Độ dày băng được đo thường xuyên bằng khoan hoặc thiết bị đo xuyên băng; tải trọng cho phép tăng dần khi băng dày lên và hạ xuống khi mùa xuân tới. Mỗi năm, con đường được làm lại từ đầu. Khi khí hậu ấm lên, mùa đường băng ngắn lại, và nhiều nơi đang phải tính chuyển sang đường đất cố định, tức là lại quay về bài toán băng vĩnh cửu ở phía trên.
Những gì người ta hay hiểu sai
Đất đóng băng thì cứ đổ bê tông lên là xong. Bê tông và mặt đường sẫm màu hút nhiệt, chính chúng làm băng bên dưới tan. Xây trên băng vĩnh cửu mà không làm lạnh nền là tự đào hố cho mình.
Ống nhiệt là máy lạnh cắm điện. Không. Ống nhiệt không có máy nén, không dùng điện, chỉ làm việc khi trời lạnh hơn đất. Đó là lý do nó hợp vùng xa xôi.
Sa mạc toàn cát. Phần lớn diện tích nhiều sa mạc là đá sỏi hoặc đất cứng. Những đoạn qua cồn cát động mới là đoạn khó nhất, và tuyến đường thường được vạch để né chúng nếu có thể.
Rào chắn cát càng kín càng tốt. Rào quá kín làm gió dồn lên và xoáy, cát đọng sát rào rồi nhanh chóng vùi rào. Rào thưa với độ hở vừa phải mới làm gió chậm đều và cát rơi xuống đúng chỗ.
Phép thử tại nhà. Rắc một lớp bột mì mỏng trên khay, đặt một chiếc lược thưa dựng đứng, dùng máy sấy thổi nhẹ từ xa. Bột dồn đống phía sau lược chứ không bay đi xa. Rào chắn cát làm đúng như vậy.
Nếu có dịp đi qua những vùng đất như vậy
Đường vùng lạnh và đường sa mạc đều kể chuyện của mình qua những chi tiết bên lề:
- Hàng ống có cánh tản nhiệt dọc nền đường hay cạnh móng cột điện: đó là ống nhiệt, mùa đông chạm tay vào đầu ống thấy ấm hơn không khí xung quanh.
- Nền đường bằng đá hộc lởm chởm thay vì đất phẳng: nền thông gió, cố ý để khe hở.
- Những vệt cát đọng thành dải song song cách đường vài chục mét: chỗ hàng rào chắn cát đang làm việc.
- Lưới ô rơm trông như bàn cờ trên cồn cát: thường được làm mới định kỳ, ô cũ bị vùi dần.
- Mặt đường gợn sóng dài ở vùng lạnh: dấu hiệu nền đang lún không đều, đoạn đó thường được theo dõi kỹ.
Những công trình này ít khi được chụp ảnh như cây cầu hay toà tháp, nhưng chúng là kết quả của rất nhiều năm thử sai. Mỗi ô rơm, mỗi chiếc ống nhiệt là một bài học đã được ghi vào sách.
Câu hỏi thường gặp
Băng vĩnh cửu có ở Việt Nam không?
Không. Băng vĩnh cửu chỉ có ở vùng gần cực, vùng rất lạnh và trên những cao nguyên, núi rất cao. Đường đèo Việt Nam không gặp bài toán này, dù vùng núi cao phía Bắc thỉnh thoảng có băng giá mặt đường trong vài ngày rét đậm.
Ống nhiệt làm lạnh đất có cần điện không?
Không. Ống nhiệt hoạt động nhờ chênh nhiệt giữa đất và không khí. Mùa đông chất lỏng trong ống bốc hơi ở dưới, ngưng tụ ở trên và mang nhiệt của đất lên trời. Mùa hè chênh nhiệt đảo chiều nên ống tự ngừng.
Vì sao không làm đường trực tiếp trên băng?
Vì mặt đường và nền đắp hấp thu nhiệt, làm băng phía dưới tan dần. Băng tan không đều khiến nền lún lệch, mặt đường gợn sóng, đường ray cong vênh. Phải giữ lạnh cho nền thì đường mới bền.
Ô rơm chắn cát có tác dụng thật không?
Có. Những ô rơm cắm thành lưới làm mặt cát nhám hơn, gió sát mặt cát yếu đi nên hạt cát không bị cuốn bay. Cách này rẻ và hiệu quả, nhưng rơm mục dần nên phải làm lại sau vài năm.
Đường sắt cao nhất thế giới ở đâu?
Tuyến đường sắt lên cao nguyên Thanh Tạng được xem là cao nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành, với điểm cao nhất hơn năm nghìn mét. Danh hiệu có thể thay đổi theo thời gian, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức.
Khí hậu ấm lên ảnh hưởng gì tới đường trên băng vĩnh cửu?
Nhiệt độ không khí tăng làm lớp đất mặt tan sâu hơn mỗi mùa hè, đẩy ranh giới băng xuống thấp. Các tuyến đường vùng lạnh vì thế phải theo dõi nhiệt độ nền thường xuyên và bổ sung biện pháp làm lạnh khi cần.