Máy đào hầm TBM là một cỗ máy hình trụ khổng lồ, đầu trước là mâm cắt xoay tròn nghiền nát đất đá, thân giữa đẩy cả cỗ máy tiến tới, còn phía sau có tay máy lắp từng mảnh bê tông đúc sẵn thành vòng vỏ hầm; nó vừa đào vừa xây, nên phía sau lưng máy là đường hầm đã hoàn chỉnh phần thô. Phần người ta nhìn thấy trong ảnh chỉ là cái đầu tròn, còn phía sau kéo theo một đoàn toa thiết bị dài cả trăm mét.
Chữ TBM là viết tắt tiếng Anh của máy khoan hầm. Có nhiều loại TBM cho đá cứng, đất mềm, đất ngậm nước, nhưng tất cả cùng một ý tưởng: thay vòng lặp khoan, nổ, xúc, chống bằng một dây chuyền chạy liên tục. Dưới đây là cách một cỗ máy như vậy hoạt động, vì sao có nhiều loại, và nó được đưa xuống lòng đất rồi đưa ra như thế nào.
Từ cái khiên của thế kỷ mười chín đến nhà máy di động
Ý tưởng đào hầm bằng một khiên che có từ đầu thế kỷ mười chín, khi kỹ sư Marc Brunel cho thợ đứng trong một khung sắt có nhiều ô để đào dưới lòng sông Thames ở London. Người thợ đào bằng tay trong từng ô, khung được đẩy tới dần, phía sau xây gạch thành vỏ hầm. Theo các ghi chép lịch sử, đường hầm ấy mất gần hai mươi năm, từng bị nước tràn vào nhiều lần, nhưng lần đầu cho thấy có thể đào dưới đáy một con sông có tàu bè qua lại.
Máy đào hầm hiện đại giữ đúng ý tưởng cái khiên: một vỏ thép hình trụ che cho người và máy bên trong, đất đá bên ngoài không có cơ hội sập vào. Khác biệt là đôi tay người thợ đã được thay bằng mâm cắt quay, sức đẩy bằng các kích thuỷ lực, và gạch xây được thay bằng những mảnh bê tông đúc sẵn ở nhà máy, lắp vào trong vài chục phút.
Kết quả là một đường hầm tròn đều tăm tắp, lún mặt đất rất ít, gần như không rung. Cái giá phải trả là cỗ máy đắt, nặng, được may đo cho một đường kính và một loại đất nhất định, và khi đã bắt đầu thì rất khó đổi ý giữa đường.
Một vòng làm việc của máy đào hầm
Máy đào hầm làm việc theo nhịp đào một đoạn bằng chiều rộng một vòng vỏ, rồi dừng để lắp vòng đó. Nhịp ấy lặp lại như sau:
- Mâm cắt quay và ép vào gương. Mặt trước của mâm gắn các đĩa cắt bằng thép cứng hoặc các răng cào. Đĩa cắt lăn trên đá, ép mạnh tới mức đá vỡ thành từng mảnh vảy; răng cào thì xới đất mềm.
- Đất đá vụn đi vào buồng phía sau mâm. Từ đó, tuỳ loại máy, chúng được vít xoắn kéo ra, hoặc trộn với dung dịch rồi bơm theo ống.
- Kích thuỷ lực đẩy máy tới. Các kích xếp vòng quanh thân máy tì vào vòng vỏ hầm vừa lắp xong và đẩy cả cỗ máy tiến lên, giống người bơi đạp chân vào thành bể.
- Dừng đào, lắp vòng mới. Khi đã tiến đủ một bề rộng vòng, kích co lại, tay máy gắp từng mảnh bê tông cong đặt vào vị trí, bắt bu lông, khép thành một vòng tròn kín.
- Bơm vữa lấp khe. Giữa vỏ bê tông và đất có một khe hở nhỏ do đầu cắt lớn hơn vỏ một chút. Vữa được bơm vào ngay để mặt đất phía trên không lún xuống.
- Lặp lại. Băng tải hoặc đường ống mang đất đá ra ngoài suốt quá trình, còn toa phía sau chở vật tư, vỏ hầm, vữa và người vào gương.
Nhờ nhịp này, đội thi công đếm tiến độ bằng số vòng mỗi ngày. Mỗi mảnh vỏ đều đánh số và chỉ khớp ở một vị trí, giống mảnh ghép hình, để khe nối giữa các vòng không thẳng hàng với nhau.
Ba họ máy đào hầm chính
Không có một máy đào hầm đi được mọi loại đất. Người kỹ sư chọn loại máy từ kết quả khoan khảo sát dọc tuyến. Ba họ phổ biến:
| Loại máy | Hợp với | Giữ gương thế nào | Đất đá đưa ra bằng |
|---|---|---|---|
| Máy đá cứng | Đá liền, đá granit, đá vôi cứng | Đá tự đứng, máy chỉ cần bám vách để đẩy | Băng tải chạy dọc hầm |
| Máy cân bằng áp lực đất | Đất sét, đất bùn, đất mềm dưới thành phố | Chính đất đã đào được nén trong buồng trước, ép ngược lại gương | Vít xoắn rồi băng tải hoặc goòng |
| Máy dùng vữa sét | Cát, sỏi ngậm nước, đi dưới sông | Dung dịch sét có áp lực đầy buồng trước, đỡ gương như bức tường lỏng | Bơm theo đường ống, tách đất ở nhà máy trên mặt đất |
Còn có những máy lai, đổi được giữa hai chế độ, dùng cho tuyến đi qua cả đất mềm lẫn đá. Một điều nên nhớ: với đất mềm, máy không chỉ đào mà còn phải giữ đúng áp lực ở gương. Áp thấp quá, đất phía trước sụt vào và mặt đường phía trên lún; áp cao quá, đất bị đẩy trồi lên. Người lái máy theo dõi con số áp lực này từng phút.
Mấy chi tiết khiến cỗ máy này đáng nể
Nó đi rất thẳng ở độ sâu không ai nhìn thấy. Một hệ đo bằng tia laser và trạm toàn đạc tự động theo dõi vị trí đầu máy liên tục. Người lái điều chỉnh bằng cách đẩy kích bên này mạnh hơn bên kia, giống lái xuồng bằng mái chèo, để đầu máy chệch dần về đúng tuyến.
Đĩa cắt phải thay trong lúc vẫn ở dưới đất. Đĩa cắt mòn theo quãng đường. Thợ chui vào khoang phía sau mâm để thay. Với máy dưới nước, buồng trước có áp lực cao, nên có những lần thợ phải vào làm việc trong khí nén, như thợ lặn, theo quy trình nghiêm ngặt.
Vỏ hầm tới công trường như hàng đặt may. Các mảnh bê tông được đúc ở nhà máy với khuôn thép chính xác, có gioăng cao su quanh mép để kín nước. Lắp xong một vòng là đã có hầm thô, không phải chờ bê tông đông.
Mỗi chiếc thường được đặt tên. Ở nhiều nước, máy đào hầm được đặt tên người, theo một truyền thống của người thợ hầm. Đó là chi tiết khiến người dân theo dõi hành trình của một cỗ máy như theo dõi một nhân vật.
Nó không lùi được. Máy đào hầm thường chỉ đi tới. Khi gặp vật cản không lường trước như cọc móng cũ, khối đá lớn trong đất mềm, đội thi công phải đào giếng từ mặt đất xuống để gỡ, rất tốn thời gian. Đó là lý do khảo sát địa chất trước khi đào được làm rất kỹ.
Vỏ hầm đúc sẵn: vì sao vòng tròn ghép lại vẫn rẽ được và không rò nước
Mỗi vòng vỏ hầm thường gồm năm tới chín mảnh bê tông cốt thép cong, cộng một mảnh nhỏ hình nêm gọi là mảnh khoá, đặt vào sau cùng để chèn chặt cả vòng, giống viên đá đỉnh vòm trong cổng thành xưa. Khi kích thuỷ lực đẩy máy tới, toàn bộ lực đẩy tì vào chính những vòng này, nên chúng phải chịu được lực ép rất lớn ngay từ giờ đầu tiên.
Một câu hỏi hay gặp: hầm tròn ghép từ các vòng giống hệt nhau thì làm sao đi theo đường cong? Bí mật nằm ở chỗ các vòng không hoàn toàn giống nhau. Một mặt vòng hơi dày hơn mặt kia một chút, như một lát cắt xéo của ống hút. Xoay mặt dày sang trái hay sang phải, lên trên hay xuống dưới, các vòng nối nhau sẽ uốn dần theo hướng muốn rẽ. Người lái máy chọn góc xoay cho từng vòng dựa trên vị trí đầu máy so với tuyến thiết kế.
Về nước, quanh mép mỗi mảnh có một rãnh gắn gioăng cao su đàn hồi. Khi hai mảnh ép vào nhau, gioăng bị nén lại và bịt kín khe, chịu được áp lực nước ngầm bên ngoài. Bạn có thể thử bằng hai miếng tẩy: ép chặt vào nhau thì nước nhỏ lên mép khó lọt qua hơn hai miếng gỗ cứng đặt sát. Đi trong một hầm metro hay hầm sông đào bằng máy, nếu nhìn kỹ vách bạn sẽ thấy những đường nối vòng đều đặn cách nhau khoảng một đến hai mét tuỳ công trình, đó là dấu vết của từng nhịp đào.
Đưa cỗ máy xuống và đưa nó ra
Máy đào hầm không lái từ mặt đất vào lòng đất được. Đội thi công đào một giếng xuất phát thẳng đứng hoặc một hố mở rộng, đủ to để chứa phần đầu máy. Cỗ máy được chở tới theo từng khối lớn, cẩu xuống giếng, lắp ráp tại chỗ trong nhiều tuần, rồi tì lưng vào một khung thép phản lực để bắt đầu đẩy những mét đầu tiên vào vách giếng.
Những vòng vỏ đầu tiên thường là vòng tạm, sau này sẽ tháo bỏ. Đoàn toa thiết bị phía sau chỉ được gắn thêm dần khi máy đã đi đủ xa để có chỗ. Với hầm metro dưới phố, giếng xuất phát thường chính là hố của một nhà ga ngầm sẽ xây sau.
Ở đầu kia, đội thi công chuẩn bị một giếng đón, gia cố đất quanh chỗ máy sẽ đâm ra. Khoảnh khắc mâm cắt phá thủng vách giếng đón được gọi là thông hầm, thường là một ngày hội của công trường. Sau đó máy được tháo rời, cẩu lên, có khi đưa về nhà máy tân trang cho công trình khác, có khi phần thân bị để lại trong đất vì gỡ ra tốn hơn làm mới.
Những hiểu lầm thường gặp về máy đào hầm
Vì ảnh chụp chỉ thấy cái mâm cắt khổng lồ, nhiều người hình dung sai về cỗ máy này:
- Máy đào hầm không khoan một lỗ nhỏ rồi nới rộng. Mâm cắt đã có đúng đường kính hầm, mở ra toàn bộ tiết diện trong một lần.
- Nó không phải chạy nhanh. Tốc độ được đo bằng mét mỗi ngày, có ngày rất tốt, có ngày đứng yên để bảo dưỡng. Thế mạnh của nó là đều và an toàn, không phải tốc độ tức thời.
- Đường kính lớn không phải lúc nào cũng tốt. Đường kính tăng thì khối lượng đất và độ khó giữ gương tăng rất nhanh; nhiều tuyến chọn hai hầm nhỏ thay vì một hầm lớn.
- Máy không tự làm ra nhà ga. Nhà ga, hầm ngang, hốc thiết bị vẫn phải đào bằng cách khác, máy chỉ làm đoạn hầm chạy giữa.
- Kỷ lục đường kính đổi theo năm. Đã có những máy đường kính hơn mười lăm mét; nếu thấy con số kỷ lục, nên xem năm nguồn tin và đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư.
Nếu bạn có dịp đến xem một giếng máy đào hầm đang lắp ráp, thứ gây ấn tượng nhất thường không phải mâm cắt mà là sự chật chội: một nhà máy đầy đủ bơm, điện, băng tải, phòng điều khiển và chỗ nghỉ của thợ được nén vào một ống tròn dưới lòng đất.
Câu hỏi thường gặp
Máy đào hầm TBM dài bao nhiêu?
Phần đầu có khiên thép chỉ dài khoảng bằng vài lần đường kính, nhưng cả đoàn toa thiết bị phía sau thường dài hàng chục tới hơn trăm mét, tuỳ loại máy và đường kính. Con số cụ thể của từng máy nên tra nguồn chính thức của công trình.
Đất đá máy đào ra đi đâu?
Máy đá cứng và máy cân bằng áp lực đất chuyển đất đá ra bằng băng tải hoặc goòng. Máy dùng vữa sét bơm hỗn hợp đất và dung dịch lên mặt đất, qua nhà máy tách để thu lại dung dịch dùng tiếp, phần đất được chở đi đổ hoặc tái sử dụng.
Vì sao máy đào hầm làm mặt đất ít lún?
Vì gương đào luôn được giữ bằng áp lực, vỏ hầm được lắp ngay sau khiên, và khe giữa vỏ với đất được bơm vữa lấp kín tức thì. Đất xung quanh gần như không có lúc nào bị bỏ trống để sụt vào.
Máy đào hầm có người lái không?
Có. Trong cabin điều khiển ở thân máy, người lái theo dõi áp lực, mô men quay, vị trí và độ lệch tuyến, rồi điều khiển kích và mâm cắt. Ngoài ra còn cả một đội thợ lắp vỏ, bảo dưỡng và vận chuyển làm việc theo ca.
Máy đào hầm dùng được một lần hay nhiều lần?
Nhiều máy được tân trang và dùng lại cho công trình khác có đường kính gần giống. Tuy vậy mâm cắt và khiên thường được may đo, nên việc dùng lại phụ thuộc rất nhiều vào sự trùng hợp giữa hai dự án.
Máy đào hầm có đào được đá cứng như granit không?
Được, bằng loại máy đá cứng gắn đĩa cắt thép rất cứng. Đĩa lăn và ép lên mặt đá làm đá bong vảy. Đá càng cứng thì đĩa mòn càng nhanh và phải thay thường xuyên hơn, tiến độ chậm lại.