Một sân bay trên đảo nhân tạo được làm bằng cách khoanh một vùng biển bằng đê bao, xử lý lớp bùn mềm dưới đáy cho nó chắc lại, rồi đổ hàng chục triệu mét khối đất đá vào trong cho tới khi mặt đảo cao hơn mực nước bão; khó nhất không phải là đổ đất, mà là biết trước hòn đảo sẽ lún bao nhiêu trong hàng chục năm sau.
Những thành phố ven biển đông đúc như ở Nhật Bản, Hồng Kông, Hàn Quốc chọn đưa sân bay ra biển vì đất liền chật và tiếng ồn máy bay qua khu dân cư rất khó chấp nhận. Bài này kể bài toán nền bùn, các bước dựng đảo, câu chuyện hòn đảo lún nhiều hơn dự báo đã dạy ngành xây dựng những gì, và vì sao nhà ga trên đảo phải có cột chỉnh được độ cao.
Vì sao lại đưa cả sân bay ra giữa biển
Một sân bay quốc tế cần đường băng dài khoảng ba đến bốn cây số, cộng thêm sân đỗ, nhà ga, kho hàng, đường lăn. Tính cả vùng đệm tiếng ồn, đó là một khoảng đất rất lớn và phải bằng phẳng. Ở nhiều đô thị ven biển, đất liền đã kín nhà, núi ở sát lưng, muốn mở một sân bay mới thì gần như chỉ còn hướng ra biển.
Biển còn cho một lợi thế ít ai nghĩ tới: máy bay cất hạ cánh trên mặt nước, tiếng ồn không đổ xuống mái nhà ai, nên sân bay có thể hoạt động suốt đêm. Hướng tiếp cận đường băng cũng thoáng, không vướng đồi núi hay nhà cao tầng.
Cái giá phải trả là toàn bộ nền móng phải tự tạo ra. Với nhà trên đất liền, người kỹ sư khoan khảo sát để biết dưới chân có gì. Với đảo nhân tạo, họ phải hiểu đáy biển, rồi tính xem khi đặt lên đó một khối đất nặng hàng trăm triệu tấn thì đáy biển sẽ phản ứng ra sao, trong năm năm, hai mươi năm, năm mươi năm.
Bài toán bùn đáy biển: giống một miếng bọt biển đẫm nước
Bùn là hạt mịn ngậm đầy nước. Ở nhiều vịnh biển, trên cùng là lớp sét mềm dày hàng chục mét, hạt rất mịn, giữa các hạt là nước. Khi bị đè, nước phải thoát ra thì bùn mới xẹp xuống, mà hạt mịn quá nên nước thoát cực chậm.
Lún diễn ra trong nhiều năm. Hãy nghĩ tới miếng bọt biển đẫm nước bị đè bởi một cuốn sách: nước rỉ ra từ từ, sách hạ dần. Với lớp sét dày hàng chục mét, quá trình ấy có thể kéo dài hàng chục năm, nhanh lúc đầu rồi chậm dần.
Lớp sâu bên dưới cũng góp phần. Dưới lớp bùn mềm thường còn các lớp sét cứng hơn xen cát. Chúng cũng bị nén, chậm và khó dự báo hơn, vì người ta chỉ khoan lấy mẫu được ở một số điểm chứ không thấy hết.
Lún không đều mới đáng sợ. Nếu cả đảo lún đều như nhau, chỉ cần đổ cao thêm. Nhưng lớp bùn chỗ dày chỗ mỏng thì đảo lún lệch, đường băng có thể bị võng, nhà ga bị nghiêng, đường ống bị kéo căng. Phần lớn công sức thiết kế dồn vào việc kiểm soát độ lún lệch này.
Các bước dựng một hòn đảo đủ phẳng cho máy bay
Trình tự dưới đây là cách làm chung của nhiều đảo sân bay trên nền bùn. Mỗi công trình có biến thể riêng, nhưng logic không đổi:
- Khảo sát đáy biển. Khoan lấy mẫu ở nhiều điểm, đo độ dày từng lớp bùn, thử nghiệm xem chúng bị nén nhanh hay chậm. Đây là nền cho mọi dự báo về sau.
- Cắm cọc cát vào bùn. Tàu chuyên dụng ấn hàng triệu ống xuống lớp bùn rồi nhồi cát vào, tạo thành những cột cát thẳng đứng sát nhau. Nước trong bùn chỉ cần đi ngang một quãng ngắn tới cột cát gần nhất là thoát lên được, nên bùn chắc lại nhanh hơn nhiều lần.
- Trải lớp cát đệm. Một lớp cát rải trên mặt đáy biển làm đường thoát cho nước từ các cột cát và giúp phân bố tải trọng.
- Dựng đê bao. Đê đá hoặc thùng bê tông chạy vòng quanh chu vi đảo, vừa giữ đất đổ bên trong, vừa chắn sóng cho hòn đảo về sau.
- Đổ đất đá lấp đầy. Đất đá lấy từ núi hoặc cát hút từ đáy biển được chở bằng xà lan, đổ vào trong đê bao thành nhiều đợt. Mỗi đợt đổ xong người ta chờ cho bùn kịp nén.
- Đắp vượt cao và theo dõi. Mặt đảo được đắp cao hơn cao độ cuối cùng một khoảng, dự trù cho phần sẽ lún. Hàng trăm điểm đo lún được đặt khắp đảo và đọc liên tục.
- Xây công trình bên trên. Chỉ khi tốc độ lún đã chậm tới mức chấp nhận được, đường băng và nhà ga mới được thi công.
Cột cát nghe có vẻ đơn giản nhưng là mấu chốt. Không có chúng, lớp bùn dày có thể cần cả thế kỷ mới nén xong. Có chúng, phần lớn độ lún dồn vào vài năm thi công, phần còn lại kéo dài và nhỏ hơn nhiều.
Câu chuyện hòn đảo lún nhiều hơn dự báo
Sân bay quốc tế Kansai ở vịnh Osaka, Nhật Bản, khai trương năm 1994, là ví dụ nổi tiếng nhất. Hòn đảo được dựng trên vùng nước sâu gần hai chục mét, đáy là lớp sét mềm dày, bên dưới còn các lớp sét cổ hơn. Người thiết kế đã dự trù độ lún và đắp đảo cao hơn tương ứng, nhưng hòn đảo tiếp tục lún nhiều hơn mức dự báo ban đầu, chủ yếu do các lớp sét sâu bên dưới bị nén nhiều hơn người ta tính.
Điều đáng nể là sân bay vẫn hoạt động suốt hàng chục năm. Nhà ga được dựng trên rất nhiều cột có thể kích nâng: khi đo thấy cột nào lún nhiều hơn các cột khác, đội kỹ thuật dùng kích thuỷ lực nâng cột đó lên rồi chèn thêm tấm thép bên dưới, giữ cho sàn nhà ga luôn phẳng. Đê bao quanh đảo cũng được nâng cao dần để bù cho phần lún.
Bài học được cả ngành rút ra là dự báo lún cho lớp đất sâu dưới biển luôn có sai số, nên công trình phải được thiết kế để chỉnh được, chứ không chỉ để chịu được. Các đảo sân bay xây sau đó đều coi việc theo dõi lún và khả năng điều chỉnh là phần bắt buộc ngay từ đầu. Số liệu cụ thể về độ lún bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan vận hành sân bay.
Ba cách tạo đất cho sân bay trên biển
Không phải đảo sân bay nào cũng làm giống nhau. Tuỳ độ sâu nước và địa hình sẵn có, người ta chọn một trong mấy hướng:
| Cách làm | Làm thế nào | Hợp với nơi nào | Điểm khó |
|---|---|---|---|
| Đắp đảo hoàn toàn mới | Đê bao rồi đổ đất đá giữa vùng nước trống | Vịnh không có đảo sẵn, nước vừa phải | Lún nền bùn, khối lượng đất rất lớn |
| San đảo có sẵn rồi lấn thêm | San bạt đồi trên đảo nhỏ, lấy đất đó lấp vùng nước quanh | Có đảo đá gần bờ | Phần nền đá và nền đắp lún khác nhau |
| Lấn từ bờ ra | Mở rộng đường bờ thành một dải đất nhô ra biển | Bờ biển nông, gần thành phố | Ảnh hưởng dòng chảy ven bờ |
| Sàn trên cọc | Một phần đường băng đặt trên sàn bê tông đỡ bằng cọc | Nơi không đắp được hoặc cần nước lưu thông | Ăn mòn cọc, chi phí bảo trì |
Ở mỗi cách, phần khó nhất đều nằm ở chỗ giao nhau giữa hai loại nền. Đường băng chạy từ phần nền đá sang phần nền đắp sẽ lún lệch tại chỗ chuyển tiếp, nên người kỹ sư phải làm đoạn chuyển tiếp thật dài và thoải để máy bay không cảm thấy bậc.
Sống chung với lún: những chi tiết người đi máy bay không thấy
Cột nhà ga có kích nâng. Như đã kể, cột được thiết kế để nâng lên và chèn thêm. Người đi tàu ra sân bay không hề biết dưới sàn mình có những bộ kích chờ sẵn.
Đường ống mềm ở chỗ nối. Ống nước, ống nhiên liệu, cáp điện đi từ bờ ra đảo hoặc từ đất vào nhà ga đều có khớp nối co giãn, chịu được chênh lệch lún mà không đứt.
Đường băng làm mặt đường mềm. Nhiều đường băng trên nền lún dùng mặt nhựa nhiều lớp, dễ trải bù và vá hơn bê tông tấm cứng khi nền thay đổi.
Đê bao được nâng dần. Mép đảo là chỗ chống sóng bão. Đảo lún thì mép cũng thấp đi, nên đê bao được kiểm tra và nâng cao theo thời gian, đặc biệt sau các mùa bão mạnh.
Một mạng lưới điểm đo. Hàng trăm mốc đo cao độ và thiết bị đo áp lực nước trong đất ghi số liệu đều đặn. Đó là dữ liệu quý cho cả những hòn đảo sẽ được xây sau này.
Ngồi trên máy bay hạ cánh xuống đảo, nhìn gì cho đã
Nếu chuyến bay hạ cánh xuống một sân bay trên biển vào ban ngày, hãy ngồi ghế cửa sổ. Bạn sẽ thấy hòn đảo có hình học rất rõ, các cạnh thẳng, góc vuông hoặc bo tròn, khác hẳn đường bờ tự nhiên. Dải đê bao quanh mép đảo thường có màu sậm của đá và khối bê tông, nước bên ngoài đổi màu do sóng đập vào.
Nhìn kỹ có khi thấy cây cầu hoặc đường hầm nối đảo với đất liền, đó cũng là một công trình biển riêng. Cầu phải chịu gió biển và tàu thuyền qua lại bên dưới, đồng thời đầu cầu phía đảo cũng nằm trên nền lún, nên chỗ nối giữa cầu và đảo phải chịu được chênh lệch.
Khi đã xuống nhà ga, bạn khó lòng nhận ra mình đang đứng trên đất mới hơn ba mươi năm tuổi. Đó chính là thành công lớn nhất của người kỹ sư: một vùng nước sâu hôm qua, hôm nay là sàn nhà phẳng phiu đón hàng chục triệu lượt khách mỗi năm.
Câu hỏi thường gặp
Đảo nhân tạo làm sân bay có bị chìm dần không?
Đảo lún dần chứ không chìm hẳn. Tốc độ lún nhanh trong những năm đầu rồi chậm lại. Người vận hành theo dõi liên tục, nâng đê bao và chỉnh cột nhà ga để giữ an toàn; con số cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan vận hành sân bay.
Cọc cát dưới đảo nhân tạo dùng để làm gì?
Cọc cát là những cột cát cắm sâu vào lớp bùn mềm, giúp nước trong bùn thoát nhanh hơn khi bị đè. Nhờ đó phần lớn độ lún diễn ra trong thời gian thi công thay vì kéo dài cả trăm năm sau khi sân bay đã hoạt động.
Đất đổ vào đảo nhân tạo lấy từ đâu?
Thường là đất đá san từ đồi núi gần bờ chở bằng xà lan, hoặc cát hút từ đáy biển ở vùng khác. Lựa chọn tuỳ khoảng cách, chất lượng vật liệu và ảnh hưởng tới môi trường nơi khai thác.
Sân bay trên biển có an toàn khi có bão hoặc sóng thần không?
Đảo được đắp cao hơn mực nước bão thiết kế và có đê bao chắn sóng. Tuy vậy bão cực mạnh vẫn có thể gây ngập một phần, nên các sân bay này có quy trình đóng cửa, bơm thoát nước và kiểm tra sau bão.
Vì sao không đóng cọc xuống thật sâu cho đảo khỏi lún?
Cọc dùng được cho từng công trình như nhà ga, nhưng không thể đóng cọc cho cả một hòn đảo rộng hàng trăm hecta. Vì vậy mặt đảo vẫn lún theo nền, còn công trình quan trọng thì đặt trên cọc hoặc có cột chỉnh độ cao.
Việt Nam có sân bay nào xây trên đảo nhân tạo không?
Tới thời điểm viết bài, các sân bay đang khai thác ở Việt Nam đều nằm trên đất liền hoặc đảo tự nhiên. Các kỹ thuật xử lý nền đất yếu như cọc cát, bấc thấm vẫn được dùng nhiều cho đường và cảng ven biển.