NePhuc.comNể Phục
Đường đèo, đường sắt và kênh đào qua địa hình khó

Thang nâng tàu là gì: khi âu thuyền bất lực, người ta nhấc cả bể nước chở tàu

Thang nâng tàu đưa tàu vượt chênh cao lớn bằng cách nhấc cả bể nước chứa tàu. Vì sao đối trọng cân được, các kiểu thẳng đứng, mặt nghiêng, bánh xe quay.

a huge steel ship lift tower beside a dam, a water-filled caisson carrying a small barge rising slowly, tiny figures on a viewing platform, low angle at golden hour

Thang nâng tàu là một cỗ máy nhấc nguyên một chiếc bể nước, trong đó con tàu đang nổi, từ mực nước thấp lên mực nước cao hoặc ngược lại. Khác với âu thuyền phải đổ đầy rồi tháo cạn cả khoang, thang nâng tàu gần như không tốn nước, và có thể vượt những chênh cao mà âu thuyền phải chia thành nhiều bậc rất mất thời gian.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là chiếc bể nặng hàng nghìn tấn ấy được nâng lên bằng những động cơ không to lắm. Bí mật nằm ở một định luật mà học sinh nào cũng học: vật nổi chiếm chỗ đúng bằng khối nước nặng bằng nó. Bài này kể vì sao định luật ấy làm cho thang nâng tàu khả thi, các kiểu thang đã được xây trên thế giới, và cách người ta làm cho tàu “đi trên cầu” vượt qua một con sông khác.

Bài toán mà âu thuyền không giải tốt

Âu thuyền rất giỏi với chênh nước vài mét đến vài chục mét. Khi chênh cao lên tới hàng chục mét, tường khoang phải dày khủng khiếp để chịu áp lực nước, cửa âu phải khổng lồ, và mỗi lượt tiêu một lượng nước rất lớn. Chia thành nhiều bậc thì đỡ được phần kết cấu, nhưng con tàu phải đi qua từng khoang một, có khi mất vài giờ.

Ở vùng thiếu nước thì càng khó. Một con kênh vượt đồi cao mà nguồn nước trên đỉnh ít, mỗi lượt âu lại xả đi cả khoang, thì sớm muộn đoạn kênh trên cùng sẽ cạn. Những người làm kênh ở châu Âu từ thế kỷ mười chín đã gặp đúng chuyện này và bắt đầu thử nghiệm một ý tưởng khác: đừng dời nước, hãy dời chính con tàu cùng với một ít nước quanh nó.

Từ đó ra đời các kiểu thang nâng tàu. Có loại nâng thẳng đứng như một chiếc thang máy, có loại kéo bể nước chạy trên đường ray nghiêng dọc sườn đồi, có loại quay như một bánh xe. Một số đập lớn hiện đại có cả âu nhiều bậc cho tàu hàng nặng và thang nâng cho tàu cần qua nhanh, mỗi thứ làm một việc.

Vì sao chiếc bể nặng như nhau dù có tàu hay không

Định luật của Archimedes. Một con tàu nổi trong nước luôn đẩy ra đúng khối nước có trọng lượng bằng chính nó. Tàu nặng một nghìn tấn chạy vào bể thì một nghìn tấn nước tràn ra khỏi bể. Kết quả: bể có tàu và bể không tàu, nếu mực nước giữ nguyên, nặng như nhau.

Nhờ vậy có thể cân bằng sẵn. Vì trọng lượng bể gần như không đổi, người kỹ sư treo phía bên kia một bộ đối trọng nặng đúng bằng bể. Giống như một chiếc cân đĩa đã thăng bằng, chỉ cần một lực rất nhỏ là đẩy được nó lên hay xuống. Động cơ chỉ phải thắng ma sát và quán tính, không phải nhấc cả khối nặng.

Phép thử trên bàn bếp. Đặt một bát nước đầy tới miệng lên cân nhà bếp, ghi số. Thả nhẹ một quả chanh cho nổi, nước tràn ra đĩa lót. Lau khô đĩa lót và cân lại bát: con số gần như không đổi. Quả chanh đã đẩy ra đúng phần nước nặng bằng nó.

Chỗ nguy hiểm là mực nước. Định luật chỉ cân khi mực nước trong bể đúng chuẩn. Nếu bể bị rò, hoặc nước dư thêm vài chục phân, trọng lượng lệch đi rất nhiều tấn. Thang nâng tàu vì thế có hệ đo mực nước chính xác, cửa bể kín, và khoá an toàn giữ bể đứng yên nếu phát hiện lệch.

Ba kiểu thang nâng tàu và cách chúng làm việc

Các thang nâng tàu trên thế giới khác nhau khá nhiều về hình dáng, nhưng đều xoay quanh cùng một ý: giữ cho khối nặng luôn được cân bằng.

KiểuCách nângHợp vớiĐiểm cần lưu ý
Thẳng đứng có đối trọngBể treo trên nhiều sợi cáp vắt qua puli trên đỉnh tháp, đầu kia là các khối đối trọng bê tôngChênh cao lớn ngay sát chân đậpTháp rất cao, phải chống động đất và gió; cáp cần kiểm tra thường xuyên
Thẳng đứng trên phaoBể đặt trên các phao khổng lồ chìm trong giếng nước sâu, phao nổi đỡ gần hết trọng lượngChênh cao vừa phảiGiếng phải rất sâu và kín
Mặt nghiêngBể nước đặt trên xe lăn chạy trên đường ray dọc sườn đồi, có thể chạy dọc hoặc chạy ngang sườnSườn dốc dài, nền đá tốtMặt nước trong bể phải luôn nằm ngang dù xe nghiêng
Bánh xe quayHai bể đặt ở hai đầu một cánh tay quay, một bể lên thì bể kia xuốngChênh cao vài chục mét, cần qua nhanhBể phải tự xoay để luôn giữ nằm ngang như cabin vòng đu quay

Ở Scotland có một thang nâng tàu dạng bánh xe quay, khánh thành vào khoảng đầu những năm 2000, đã trở thành điểm tham quan vì trông như một tác phẩm điêu khắc. Ở Bỉ có thang thẳng đứng nâng cả bể nước trong một toà tháp bê tông lớn. Các số liệu cụ thể như chiều cao nâng hay khối lượng bể, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý, vì mỗi tài liệu lấy mốc mực nước khác nhau.

Một lượt nâng tàu thẳng đứng diễn ra thế nào

Thang nâng thẳng đứng bên cạnh một con đập cao là kiểu dễ hình dung nhất. Một lượt đi lên thường gồm:

  1. Bể nước đứng ở vị trí thấp, mặt nước trong bể bằng mặt sông hạ lưu. Một khe hở nhỏ giữa bể và cửa đón được bịt kín bằng gioăng ép.
  2. Cửa của bể và cửa của kênh hạ lưu cùng mở. Tàu chạy vào bể, buộc dây. Cả hai cửa đóng lại, nước trong khe hở được tháo ra.
  3. Hệ khoá giữ bể được nhả. Động cơ quay puli hoặc bánh răng, bể bắt đầu lên. Đối trọng ở phía kia đi xuống cùng nhịp.
  4. Bể đi chậm trong vài phút đến hơn chục phút tuỳ độ cao, liên tục được đo mực nước, độ nghiêng và lực căng cáp.
  5. Tới vị trí trên, bể dừng, khoá lại. Gioăng ép bịt khe hở với cửa kênh thượng lưu, nước được bơm đầy khe.
  6. Hai cửa mở, tàu chạy ra mặt hồ phía trên. Một con tàu khác có thể vào bể để đi xuống ngay lượt sau.

So với âu nhiều bậc, thang nâng thường nhanh hơn nhiều cho tàu nhỏ và tàu khách. Đổi lại, nó chở được tàu nhỏ hơn và có nhiều bộ phận cơ khí phải bảo trì, nên ở các đập lớn người ta thường giữ cả hai.

Mặt nghiêng: kéo tàu lên đồi trên đường ray

Trước khi có tháp thép cao, người ta đã kéo tàu vượt đồi bằng mặt nghiêng. Ý tưởng cũ đến mức từ thời cổ đại đã có những con đường lát đá để kéo thuyền qua eo đất. Phiên bản hiện đại tinh tế hơn: một chiếc bể nước đặt trên khung xe có hàng chục bánh, chạy trên đường ray dọc theo sườn dốc.

Cái khó nằm ở chỗ mặt nước. Khung xe nghiêng theo sườn đồi, nhưng nước trong bể phải nằm ngang, nếu không sẽ dồn hết về một đầu và làm con tàu lao theo. Vì vậy khung xe được làm như một cái nêm: một đầu cao, một đầu thấp, sao cho đáy bể luôn phẳng khi xe chạy trên dốc. Ở kiểu chạy ngang sườn, bể đặt dọc theo đường đồng mức và cả bể trượt ngang lên xuống, khung xe đơn giản hơn nhưng cần sườn đồi dài.

Một số mặt nghiêng kéo bể bằng cáp với đối trọng chạy trên đường ray riêng, một số dùng bánh răng ăn vào thanh răng như tàu leo núi. Khi đứng nhìn một chiếc bể nước chở cả con thuyền bò chậm rãi lên sườn đồi, cảm giác thật lạ: con thuyền vẫn nổi bình thường, người trên thuyền có thể đứng uống nước mà không đổ, trong khi cả cảnh vật xung quanh đang trôi xuống phía dưới.

Cầu máng: khi tàu đi trên cầu vượt qua một dòng sông

Họ hàng gần của thang nâng tàu là cầu máng cho tàu thuyền, tức một cây cầu mà mặt cầu là một máng nước, tàu chạy trên đó vượt qua thung lũng, đường bộ hoặc một con sông khác. Người La Mã đã xây cầu dẫn nước để nuôi thành phố; kỹ sư làm kênh thời cách mạng công nghiệp mượn ý ấy để cho chính con thuyền đi trên cầu.

Ở Đức có một cầu máng bằng thép bắc qua sông Elbe, hoàn thành khoảng đầu những năm 2000, nối hai hệ kênh vốn phải đi vòng xa và qua âu. Nhiều người nghĩ cầu máng phải chịu thêm sức nặng mỗi khi có tàu chạy qua. Thật ra không: lại là định luật Archimedes. Con tàu vào máng đẩy ra đúng phần nước nặng bằng nó, nước ấy chảy ra phía hai đầu máng, nên tải trọng lên dầm cầu gần như không đổi. Cây cầu chỉ cần đủ khoẻ để đỡ máng đầy nước, có tàu hay không.

Thứ mà cầu máng phải chịu là sự co giãn của thép theo nhiệt độ và những rung động nhỏ khi tàu khởi động, dừng lại. Hai đầu máng có khe co giãn và gioăng kín nước đặc biệt; nước rò ở khe là chỗ người bảo trì theo dõi kỹ nhất.

Những chỗ người ta hay hiểu sai về thang nâng tàu

Đứng trước một cỗ máy to như toà nhà, người xem hay đoán sai vài chuyện. Đây là những điểm nên biết trước khi đi xem:

  • Không phải động cơ nhấc cả con tàu. Phần nặng nhất đã được đối trọng hoặc phao gánh; động cơ chủ yếu điều khiển tốc độ và giữ cho chuyển động đều.
  • Tàu càng to không có nghĩa bể càng nặng. Bể nặng theo mực nước chứ không theo con tàu, vì tàu đẩy ra phần nước nặng đúng bằng nó.
  • Thang nâng không thay hẳn được âu thuyền. Bể có kích thước giới hạn, tàu hàng rất lớn vẫn phải đi qua âu; mỗi thứ phục vụ một kiểu tàu.
  • Đứng yên chưa chắc là hỏng. Bể có thể dừng giữa chừng vài phút vì hệ đo phát hiện mực nước lệch nhẹ và đang tự hiệu chỉnh, đó là lúc hệ an toàn làm việc.
  • Đi xem thì nhìn đối trọng. Ở kiểu thẳng đứng, các khối bê tông đối trọng chạy trong rãnh tháp ngược chiều với bể; quan sát chúng là cách dễ nhất để hiểu cả cỗ máy.

Nếu được lên tàu đi qua một thang nâng, bạn thử nhìn cốc nước trên bàn: mặt nước gần như phẳng lặng suốt hành trình, dấu hiệu của một chuyển động được điều khiển rất êm. Cảm giác duy nhất là khung cảnh hai bên từ từ trôi xuống.

Câu hỏi thường gặp

Thang nâng tàu có tốn nhiều điện không?

Không nhiều như người ta tưởng. Nhờ đối trọng hoặc phao cân bằng gần hết trọng lượng bể nước, động cơ chỉ cần thắng ma sát, quán tính và độ lệch nhỏ của mực nước. Phần năng lượng lớn nhất được trọng lực và đối trọng gánh.

Tàu chạy vào bể có làm bể nặng thêm không?

Gần như không, nếu mực nước trong bể được giữ đúng chuẩn. Con tàu nổi đẩy ra đúng khối nước nặng bằng nó, phần nước ấy chảy ra ngoài, nên tổng trọng lượng bể có tàu và không tàu bằng nhau.

Vì sao các đập lớn có cả âu nhiều bậc lẫn thang nâng tàu?

Âu nhiều bậc chở được tàu hàng to và nặng nhưng mất nhiều thời gian. Thang nâng đưa tàu nhỏ và tàu khách qua nhanh hơn nhiều. Có cả hai thì tàu hàng và tàu khách không phải xếp hàng chờ nhau.

Nếu cáp của thang nâng tàu bị đứt thì sao?

Thang nâng thẳng đứng dùng rất nhiều sợi cáp chia nhau gánh tải, mỗi sợi được kiểm tra định kỳ. Ngoài ra còn có khoá cơ khí giữ bể đứng yên khi phát hiện bất thường, nên một sợi hỏng không làm bể rơi.

Cầu máng cho tàu có giống cầu dẫn nước La Mã không?

Cùng ý tưởng mang nước qua thung lũng trên một cây cầu, nhưng cầu dẫn nước La Mã chỉ chở dòng nước nhỏ để cấp cho thành phố, còn cầu máng hiện đại là một máng đủ rộng và sâu để tàu thuyền chạy trên đó.

Khi nào người ta chọn thang nâng thay vì âu thuyền?

Khi chênh cao lớn tới mức âu phải chia nhiều bậc rất chậm, khi nguồn nước ở đoạn cao quá ít để mỗi lượt xả cả khoang, hoặc khi cần đưa tàu nhỏ qua nhanh. Tàu hàng rất lớn thì vẫn hợp với âu hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138