Hầm dài không ngạt khói vì nó được thổi gió liên tục: những cặp quạt phản lực treo trên trần đẩy cả khối không khí trong hầm chạy về một phía như gió trong ống, hầm rất dài thì có thêm giếng đứng xuyên lên đỉnh núi và các ống gió riêng để hút khí bẩn ra, thổi khí sạch vào giữa hầm; cảm biến đo khí độc và độ trong của không khí quyết định quạt chạy mạnh hay nhẹ.
Không có thông gió, một hầm đường bộ dài vài ki-lô-mét với dòng xe tải liên tục sẽ đặc khói chỉ sau ít phút, người lái không còn nhìn thấy xe phía trước. Thông gió vì vậy là một trong những hệ thống được tính từ ngày đầu thiết kế, quyết định cả hình dáng tiết diện hầm và vị trí những công trình trên mặt núi.
Bài toán: một cái ống dài chứa đầy động cơ đang chạy
Mỗi chiếc xe trong hầm là một ống xả nhả ra khí nóng, bụi muội, khí độc không màu không mùi. Ngoài trời, gió và không gian rộng pha loãng chúng gần như ngay lập tức. Trong hầm, chúng bị giam trong một ống dài kín hai bên, chỉ có hai đầu để thoát ra.
Người thiết kế phải giữ ba thứ dưới mức cho phép: nồng độ khí độc như các-bon mô-nô-xít, khí ni-tơ; độ mờ của không khí do bụi muội, thứ ảnh hưởng trực tiếp tới tầm nhìn; và nhiệt độ, nhất là trong hầm sâu dưới núi, nơi đá tự nó đã ấm. Khi có cháy, bài toán đổi hẳn: không còn là pha loãng khí thải mà là điều khiển khói để người kịp thoát.
Một điều thú vị là xe cộ tự giúp thông gió. Mỗi chiếc xe chạy đẩy không khí đi theo nó, như cái pít-tông trong xi-lanh. Với hầm một chiều đông xe, chính dòng xe đã tạo ra một luồng gió thổi dọc hầm. Với hầm hai chiều, các luồng ngược nhau triệt tiêu, quạt phải làm nhiều hơn. Hầm đường sắt cũng vậy: đoàn tàu lao vào hầm đẩy một khối khí lớn phía trước, tạo luồng gió mạnh mà bạn cảm nhận được khi đứng trên sân ga ngầm lúc tàu sắp đến.
Ba cách thông gió hầm chính
Người làm hầm thường chia hệ thông gió thành ba kiểu, có thể kết hợp:
| Kiểu | Cách khí đi | Hợp với | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Thông gió dọc | Cả khối khí chạy dọc hầm từ cửa này ra cửa kia, quạt phản lực treo trần đẩy thêm | Hầm một chiều, hầm vừa và tương đối dài | Rẻ, gọn, không cần ống gió riêng; khí bẩn dồn về một cửa |
| Thông gió ngang | Khí sạch thổi vào qua ống gió ở một bên hoặc dưới mặt đường, khí bẩn hút ra qua ống trên trần, đều suốt chiều dài | Hầm rất dài, hầm hai chiều đông xe | Không khí đều, hút khói tại chỗ khi cháy; tốn diện tích và năng lượng |
| Thông gió bán ngang | Chỉ có một ống: thổi khí sạch vào hoặc hút khí bẩn ra dọc hầm, phần còn lại đi theo hai cửa | Hầm trung bình, cần kiểm soát khói tốt hơn kiểu dọc | Kiểu dung hoà giữa hai kiểu trên |
Hầm càng dài thì kiểu dọc càng khó, vì khí bẩn tích dần theo đường đi. Lời giải thường gặp là chia hầm thành nhiều đoạn bằng các giếng đứng: ở mỗi giếng, một phần khí bẩn được hút lên, khí sạch được thổi xuống, giống chia một con đường dài thành nhiều chặng có trạm nghỉ.
Quạt phản lực trên trần: nhỏ mà đẩy được cả ống khí
Chúng không thổi thẳng vào người. Quạt phản lực là những ống tròn dài treo sát trần, thổi một luồng khí nhanh dọc hầm. Luồng này kéo theo khối khí xung quanh, giống như dòng nước chảy xiết kéo nước trong lòng sông chạy theo.
Chúng được treo thành cặp, cách nhau từng quãng. Đặt sát nhau thì luồng khí của chiếc trước chưa kịp truyền sức cho khối khí đã bị chiếc sau thổi tiếp, hiệu quả kém. Vì vậy các cặp quạt được rải đều với khoảng cách đủ để mỗi luồng hoà vào khối khí.
Nhiều quạt đảo chiều được. Khi gió ngoài trời thổi ngược vào cửa hầm, hoặc khi có cháy cần đẩy khói về một hướng, quạt có thể đổi chiều quay để điều khiển luồng khí theo ý người vận hành.
Chúng không chạy hết công suất suốt ngày. Lúc vắng xe, phần lớn quạt nghỉ; giờ cao điểm hoặc khi cảm biến báo khói muội tăng, chúng lần lượt được bật thêm. Cách này tiết kiệm điện và giảm ồn.
Thử tại nhà: thổi qua ống hút. Đặt một ống hút dài nằm ngang, rắc ít bột giấy vụn bên trong, thổi mạnh một hơi ngắn từ đầu này. Vụn giấy chạy hết sang đầu kia. Quạt phản lực làm đúng việc đó với cả đường hầm.
Giếng đứng và ống gió: khi hầm dài tới hàng chục ki-lô-mét
Với những hầm rất dài xuyên núi cao, không thể dồn hết khí bẩn ra hai cửa hầm cách nhau hàng chục ki-lô-mét. Người ta khoan hoặc đào những giếng thẳng đứng, có khi sâu hàng trăm mét, từ trên sườn núi xuống lòng hầm. Trên miệng giếng là một toà nhà quạt lớn, bên dưới là các ống gió nối vào hầm.
Đào giếng như vậy là một công trình riêng: phải mở đường lên núi, chở máy lên cao, đào xuống trong đá. Nhiều giếng còn được dùng làm điểm xuất phát thêm gương đào trong lúc thi công, rồi sau đó mới chuyển thành giếng thông gió. Một số hầm dài thay giếng đứng bằng giếng nghiêng hoặc một hầm phụ song song chạy dọc, vừa làm đường gió vừa làm lối thoát nạn.
Bên trong hầm thông gió ngang, bạn thường không thấy gì: ống gió nằm trên trần giả hoặc dưới mặt đường. Chỉ có những khe hở đều đặn dọc tường hoặc trên trần cho biết khí đang được thổi vào, hút ra khắp chiều dài. Đây là lý do tiết diện những hầm như vậy cao và rộng hơn hẳn phần dành cho xe chạy.
Hầm sâu dưới núi nóng như phòng xông hơi
Càng đi sâu vào lòng đất, đá càng ấm. Trong những hầm đường sắt xuyên dưới các dãy núi cao, nơi lớp đá phía trên dày hơn một nghìn mét, nhiệt độ của chính khối đá có thể cao hơn nhiệt độ cơ thể người. Thêm vào đó là nhiệt từ động cơ, phanh tàu, thiết bị điện, và độ ẩm từ nước ngầm rỉ ra.
Ở những hầm như vậy, thông gió không chỉ để thay khí mà còn để làm mát. Trong lúc thi công, không khí được thổi vào qua ống gió lớn, có nơi phải làm lạnh bằng máy trước khi đưa tới gương đào, vì người thợ không thể làm việc nhiều giờ liền trong không khí nóng ẩm như nhà tắm hơi. Nước ngầm nóng cũng được thu gom, dẫn ra ngoài, có khi được tận dụng cho nhu cầu sưởi ấm ở thung lũng gần cửa hầm.
Khi hầm đã khai thác, tàu chạy liên tục tự kéo theo luồng khí, nhưng hệ thống quạt vẫn phải sẵn sàng cho lúc bảo dưỡng ban đêm, khi đội công nhân làm việc dài giờ trong hầm mà không có tàu nào chạy qua. Đây là chi tiết người ngoài ít nghĩ tới: một đường hầm dài cũng là một nơi làm việc, và nơi làm việc nào cũng cần không khí dễ thở.
Thông gió lúc đang đào: những chiếc ống mềm khổng lồ
Trước khi hầm thông hai đầu, nó là một cái túi cụt: không khí chỉ có một lối vào cũng là lối ra. Nếu bạn từng thấy ảnh công trường hầm với một chiếc ống vải màu vàng hoặc cam to như thân người treo dọc vách chạy mãi vào trong, đó là ống gió thi công. Quạt lớn đặt ở cửa hầm thổi khí sạch qua ống này tới tận gương đào, khí bẩn tự trôi ngược ra theo lòng hầm.
Sau mỗi lần nổ mìn, khói và bụi đặc kín đoạn gần gương, và toàn bộ đội thi công phải chờ thông gió làm sạch trước khi quay lại. Thời gian chờ này được tính vào mỗi vòng đào, nên ống gió càng to, quạt càng mạnh thì tiến độ càng nhanh. Máy móc chạy dầu trong hầm cũng là nguồn khí thải, vì thế nhiều công trường ưu tiên máy chạy điện cho những việc gần gương.
Khi hai đầu hầm gặp nhau, luồng gió tự nhiên bắt đầu chảy xuyên qua núi, thường do chênh lệch nhiệt độ và áp suất giữa hai sườn. Thợ hầm kể rằng cảm giác đầu tiên sau khi thông hầm là một làn gió lạ thổi tới từ phía bên kia núi.
Hệ thống tự quyết bằng cảm biến
Trung tâm điều hành của hầm đọc liên tục số liệu từ các cảm biến đặt dọc hầm:
- Cảm biến khí độc đo nồng độ các-bon mô-nô-xít và khí ni-tơ, những thứ hại sức khoẻ khi tích tụ.
- Cảm biến độ mờ chiếu một chùm sáng qua không khí và đo phần bị bụi muội che mất, cho biết tầm nhìn đang giảm tới đâu.
- Cảm biến tốc độ và hướng gió cho biết khối khí đang chảy theo hướng nào, nhanh hay chậm, vì gió ngoài trời có thể đẩy ngược vào cửa hầm.
- Đầu báo nhiệt và cáp cảm nhiệt chạy dọc trần, phát hiện điểm nóng bất thường để báo cháy.
- Đếm xe cho biết lưu lượng, giúp hệ thống bật quạt trước khi khói kịp tăng.
Phần mềm so các con số với ngưỡng đặt trước rồi bật, tắt, đảo chiều quạt. Khi có báo cháy, chế độ thông gió bình thường bị thay ngay bằng kịch bản xử lý khói đã lập sẵn cho từng vị trí trong hầm.
Đi qua một hầm dài, để ý gì về thông gió
Lúc vào hầm, ngẩng lên trần: nếu thấy những cặp ống tròn lớn treo cách quãng, đó là hầm thông gió dọc. Nếu trần phẳng, có những khe dài, hầm có thể dùng ống gió riêng. Gần cửa hầm, đôi khi bạn sẽ thấy gió thổi mạnh làm cờ hiệu, lá cây bên đường bay về một phía, đó là luồng khí trong hầm đang thoát ra.
Trên sườn núi phía trên những hầm dài, để ý các toà nhà nhỏ đứng một mình giữa rừng, có lỗ thông lớn hoặc ống khói thấp: nhiều khả năng đó là nhà quạt trên miệng giếng. Bên trong hầm, những hộp nhỏ gắn trên tường cách quãng là cảm biến; chúng hoạt động ngày đêm mà người lái gần như không để ý.
Một mẹo nhỏ khi đi xe máy hoặc xe đạp qua hầm cho phép phương tiện ấy: chú ý hướng gió. Đi xuôi gió thì nhẹ, ngược gió thì mỏi; nhiều người đi thường xuyên nhận ra hướng gió đổi theo giờ, vì quạt và dòng xe thay đổi theo lưu lượng. Thông số cụ thể của từng hầm, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hầm đường bộ phải có quạt trên trần?
Khí thải xe cộ bị giam trong ống hầm và tích tụ rất nhanh. Quạt phản lực đẩy khối khí chạy dọc hầm để khí bẩn ra ngoài và khí sạch vào, giữ khí độc và độ mờ dưới mức cho phép.
Không khí trong hầm có độc không?
Ở hầm vận hành đúng, nồng độ khí độc được giữ dưới ngưỡng an toàn cho thời gian đi qua hầm. Dù vậy nên đóng cửa kính, bật chế độ lấy gió trong khi đi qua hầm dài đông xe tải, nhất là với trẻ nhỏ.
Giếng thông gió trên núi để làm gì?
Với hầm rất dài, giếng đứng chia hầm thành nhiều đoạn, hút khí bẩn lên và thổi khí sạch xuống ở giữa hầm thay vì chỉ trông vào hai cửa. Nhiều giếng còn từng được dùng để mở thêm gương đào khi thi công.
Hầm đường sắt có cần quạt không?
Tàu chạy tự tạo luồng gió mạnh như pít-tông, nên hầm đường sắt thường cần ít quạt hơn hầm đường bộ. Tuy vậy hầm dài vẫn cần quạt để điều khiển khói khi cháy, làm mát hầm sâu và thông gió lúc bảo dưỡng.
Vì sao gần cửa hầm thường có gió mạnh?
Vì khối khí bên trong đang được đẩy ra ngoài theo một hướng, cộng thêm luồng khí do xe chạy kéo theo. Gió ngoài trời thổi vào cửa hầm cũng có thể đổi hướng luồng khí này.
Thông gió dọc và thông gió ngang khác nhau thế nào?
Thông gió dọc cho cả khối khí chạy dọc hầm từ cửa này sang cửa kia, đơn giản và gọn. Thông gió ngang dùng ống gió riêng thổi vào và hút ra đều theo chiều dài hầm, tốn kém hơn nhưng hợp với hầm rất dài và hầm hai chiều.