NePhuc.comNể Phục
Đập, hồ chứa và nhà máy thuỷ điện

Thuỷ điện hoạt động thế nào: hành trình giọt nước từ hồ chứa qua tua bin thành điện

Đi theo giọt nước qua cửa nhận nước, đường ống áp lực, tháp điều áp, tua bin Francis, Kaplan, Pelton và máy phát để hiểu nhà máy thuỷ điện biến nước thành điện.

Inside a vast underground hydropower hall with a row of round generator covers on a polished floor, an overhead crane above, one engineer in a white hard hat walking, cool even lighting

Nhà máy thuỷ điện biến thế năng của nước trên cao thành điện: nước từ hồ chảy qua đường ống áp lực xuống thấp, đẩy cánh tua bin quay, tua bin quay rô to của máy phát, và chuyển động quay đó sinh ra dòng điện. Lượng điện phụ thuộc vào hai thứ: nước rơi cao bao nhiêu (cột nước) và chảy qua nhiều bao nhiêu (lưu lượng).

Nghe đơn giản như chiếc cối xay nước, nhưng ở quy mô nhà máy lớn, mỗi bộ phận phải giải một bài toán riêng: lọc rác, giữ đường ống không vỡ khi đóng nước đột ngột, chọn kiểu tua bin hợp với cột nước, giữ máy phát quay đúng nhịp với lưới điện. Bài này đi theo một giọt nước từ mặt hồ tới kênh xả.

Cột nước và lưu lượng: hai con số làm nên công suất

Thử nghĩ tới hai cách làm quay một chiếc chong chóng bằng nước. Cách thứ nhất, cầm vòi nước dội từ tầng hai xuống: tia nước nhỏ nhưng rơi từ cao, đập mạnh. Cách thứ hai, đặt chong chóng giữa con mương rộng: nước chảy chậm, rơi chẳng bao nhiêu, nhưng khối nước rất lớn. Cả hai đều quay được chong chóng, chỉ khác kiểu.

Thuỷ điện cũng vậy. Có nhà máy ở vùng núi cao, nước rơi hàng trăm mét qua đường ống nhỏ; có nhà máy trên sông lớn đồng bằng, nước chỉ chênh vài mét nhưng lưu lượng khổng lồ. Công suất tỉ lệ với tích của chiều cao rơi và lưu lượng, nên hai nhà máy rất khác nhau về hình dạng có thể phát điện ngang nhau.

Đập vì thế có hai nhiệm vụ đối với nhà máy: dâng nước lên để tạo cột nước, và tạo hồ chứa để trữ nước mùa mưa dùng cho mùa khô. Có những nhà máy gần như không có hồ, chỉ có đập dâng thấp và đường dẫn dài vòng qua khúc sông, lấy chênh lệch độ cao của địa hình thay cho chiều cao đập.

Đường đi của giọt nước qua nhà máy

Thứ tự các bộ phận dưới đây là khung chung. Có nhà máy đặt ngay chân đập, có nhà máy nằm sâu trong lòng núi, cách đập vài cây số.

  1. Cửa nhận nước: đặt dưới mặt hồ đủ sâu để không hút xoáy không khí, có lưới chắn rác bằng thép, máy vớt rác cào sạch gỗ, rác trôi bám vào lưới.
  2. Cửa van sửa chữa và cửa van sự cố: hai lớp cửa có thể đóng để cắt nước vào đường ống khi cần kiểm tra hoặc khi có sự cố trong nhà máy.
  3. Đường hầm hoặc đường ống áp lực: ống thép hay hầm bọc bê tông chạy dốc xuống, chịu áp lực tăng dần theo độ sâu, đoạn cuối là đoạn ống thép dày nhất.
  4. Tháp điều áp: một giếng đứng lớn nối với đường dẫn, cho nước có chỗ dâng lên hạ xuống khi tua bin đổi tải đột ngột.
  5. Buồng xoắn và cánh hướng: nước chảy vào một ống cuộn hình vỏ ốc bao quanh tua bin, qua hàng cánh hướng xoay được để điều chỉnh lượng nước và góc đập vào bánh xe công tác.
  6. Bánh xe công tác: nước truyền năng lượng cho các cánh tua bin, trục tua bin nối thẳng với rô to máy phát phía trên.
  7. Ống hút và kênh xả: nước đã nhường năng lượng chảy ra qua ống hút loe rộng dần, thu thêm một phần năng lượng còn lại, rồi theo kênh xả trở về sông.

Toàn bộ chuỗi này kín nước từ cửa nhận nước tới ống hút. Nước trong đường ống không phải chảy tự do như ở tràn, mà đầy ống và chịu áp lực, giống nước trong vòi máy nước nhà bạn.

Ba kiểu tua bin chính và chỗ dùng của mỗi kiểu

Chọn tua bin chủ yếu theo cột nước. Ranh giới giữa các kiểu không cứng, mỗi dự án chọn theo tính toán riêng, bảng chỉ mang tính định hướng.

Kiểu tua binTrông như thế nàoCột nước hợpNguyên lý ngắn gọn
PeltonBánh xe có vành gáo hình chiếc thìa đôi, vòi phun bắn tia nước vào gáoRất cao, hàng trăm mét trở lênTia nước tốc độ cao đập vào gáo rồi bật ngược lại
FrancisBánh xe kín nhiều cánh cong, nước vào từ vành ngoài, ra ở tâmTrung bình đến cao, phổ biến nhấtNước đầy buồng, vừa đẩy vừa chảy dọc theo cánh
KaplanGiống chân vịt tàu thuỷ, vài cánh xoay được gócThấp, lưu lượng lớnNước chảy dọc trục, cánh đổi góc theo lưu lượng
Bóng đènMáy phát nằm trong một vỏ hình giọt nước đặt giữa dòng chảyRất thấp, sông lớnBiến thể của Kaplan, máy phát ngập trong dòng

Cách nhớ nhanh: núi cao vách dựng thì Pelton, đập cao vừa phải trên sông miền núi thì Francis, sông rộng đồng bằng chênh ít thì Kaplan hay bóng đèn. Phần lớn nhà máy thuỷ điện lớn đã vận hành ở Việt Nam dùng tua bin Francis, nhưng bạn nên tra hồ sơ chính thức của từng nhà máy nếu cần thông tin chính xác.

Nước va và tháp điều áp: chuyện của cái vòi nước đóng gấp

Có bao giờ bạn vặn khoá vòi nước thật nhanh rồi nghe đường ống trong tường kêu "cộc" một tiếng? Đó là nước va. Khối nước đang chạy trong ống bị chặn đột ngột, quán tính của nó dồn thành một xung áp lực chạy ngược lên ống. Trong đường ống nhà bạn, xung đó chỉ đủ gây tiếng kêu. Trong đường ống áp lực dài hàng cây số, đường kính vài mét, khối nước nặng hàng nghìn tấn bị chặn lại có thể sinh xung áp lực đủ làm vỡ ống.

Nhà máy thuỷ điện không thể tránh việc đóng nước nhanh: khi lưới điện gặp sự cố, tổ máy bị cắt tải đột ngột, cánh hướng phải đóng lại ngay để tua bin không quay vượt tốc. Lời giải là tháp điều áp, một giếng đứng rất lớn mở thông lên trên, đặt giữa đường hầm dài và đường ống dốc. Khi tua bin đóng, nước dồn lên tháp, dâng cao rồi dao động lên xuống vài lần và tắt dần, thay vì đập thẳng vào đường hầm phía thượng lưu.

Nhiều nhà máy còn đóng cánh hướng theo một quy luật thời gian đã tính, nhanh vừa đủ để tua bin không vượt tốc, chậm vừa đủ để xung áp lực không quá giới hạn. Đây là một ví dụ đẹp về việc kỹ thuật phải dung hoà hai mối nguy đối nghịch.

Máy phát và chuyện quay đúng nhịp với lưới điện

Rô to và stato. Máy phát gồm phần quay là rô to mang các cực nam châm điện, quay bên trong phần đứng yên là stato quấn dây đồng. Từ trường quay qua cuộn dây sinh ra dòng điện. Máy phát thuỷ điện lớn thường có đường kính rất lớn, nhiều cặp cực, quay chậm hơn nhiều so với máy phát nhiệt điện.

Quay đồng bộ. Lưới điện Việt Nam chạy ở tần số 50 hertz. Mọi máy phát nối lưới phải quay đúng nhịp với tần số đó. Bộ điều tốc liên tục chỉnh cánh hướng: tải tăng thì mở thêm cho nhiều nước vào, tải giảm thì khép lại, giữ tốc độ quay gần như không đổi.

Khởi động nhanh. Một tổ máy thuỷ điện có thể từ trạng thái đứng yên lên phát điện chỉ trong vài phút, nhanh hơn nhiều so với nhà máy nhiệt điện cần thời gian đốt nóng lò hơi. Vì vậy thuỷ điện hay được giao nhiệm vụ đáp ứng giờ cao điểm và giữ ổn định tần số cho cả hệ thống.

Hiệu suất cao. Tua bin và máy phát thuỷ điện lớn chuyển phần lớn năng lượng của nước thành điện, cao hơn rõ rệt so với các nhà máy đốt nhiên liệu. Phần thất thoát chủ yếu là ma sát trong đường ống, xoáy nước trong tua bin và nhiệt trong máy phát, được làm mát bằng không khí hoặc nước tuần hoàn.

Những điều hay bị hiểu sai về nhà máy thuỷ điện

Hiểu sai thường gặp nhất là nước bị "dùng hết" khi chạy qua nhà máy. Thực ra nước chỉ nhường năng lượng do độ cao, không mất đi; toàn bộ lượng nước qua tua bin chảy về sông ở hạ lưu. Thứ thay đổi là thời điểm: hồ giữ nước lúc này, xả qua tua bin lúc khác, nên dòng chảy hạ lưu theo giờ có thể khác nhiều so với dòng chảy tự nhiên.

Hiểu sai thứ hai: đập càng cao, nhà máy càng lớn. Công suất còn phụ thuộc lưu lượng của sông. Một đập rất cao trên con suối nhỏ có thể phát điện ít hơn đập thấp trên sông lớn. Hiểu sai thứ ba: tua bin quay như cánh quạt điện. Các tổ máy lớn quay khá chậm, có tổ chỉ vài trăm vòng mỗi phút hoặc thấp hơn, nhưng mô men xoắn trên trục cực lớn.

Nếu được vào tham quan gian máy, bạn sẽ thấy hàng nắp máy phát tròn nhô lên khỏi sàn, cầu trục khổng lồ chạy dọc trần để nâng rô to khi đại tu, và nghe một tiếng ù đều đặn. Toàn bộ phần tua bin, buồng xoắn, ống hút nằm sâu bên dưới sàn, nơi khách thường không được xuống.

Ba kiểu bố trí nhà máy: sau đập, đường dẫn và ngang lòng sông

Cùng là thuỷ điện nhưng vị trí gian máy so với đập rất khác nhau. Nhận ra kiểu bố trí giúp bạn hiểu vì sao có nơi đứng trên đập nhìn thấy nhà máy, có nơi phải đi xe thêm vài cây số mới tới.

Kiểu bố tríGian máy đặt ở đâuCột nước lấy từ đâuHợp với
Nhà máy sau đậpNgay chân đập phía hạ lưu, hoặc trong lòng núi cạnh đậpChủ yếu từ chiều cao đậpSông miền núi có hẻm đủ rộng, đập cao
Nhà máy đường dẫnXa đập, cuối một đường hầm hay kênh dàiChênh độ cao của địa hình dọc đoạn sông bị nắnSông dốc, uốn khúc, đập có thể thấp
Nhà máy ngang lòng sôngGian máy là một phần của tuyến chắn sôngCột nước thấp, lưu lượng lớnSông rộng, chảy êm

Nhà máy đường dẫn là kiểu thú vị nhất về địa hình: đập chỉ chặn và dâng nước đủ để đưa vào hầm, hầm đi xuyên núi tắt qua một khúc sông vòng dài, tới chỗ thấp hơn nhiều mới gặp gian máy. Đoạn sông bị nắn phía dưới đập khi đó ít nước hơn hẳn, nên các nhà máy kiểu này thường phải duy trì một lượng nước tối thiểu cho đoạn sông ấy.

Nhà máy ngang lòng sông thì ngược lại, gian máy, đập và tràn xếp liền nhau thành một hàng chắn ngang dòng, nhìn từ trên cao giống một bức tường dài có nhiều cửa.

Câu hỏi thường gặp

Nhà máy thuỷ điện có làm nước bẩn đi không?

Nước đi qua tua bin không bị trộn hoá chất gì, chỉ mất năng lượng do độ cao. Tuy vậy nhiệt độ, lượng oxy và phù sa của nước xả có thể khác nước sông tự nhiên vì nước được lấy từ một độ sâu nhất định trong hồ.

Vì sao nhiều nhà máy thuỷ điện nằm trong lòng núi?

Đặt gian máy trong núi giúp rút ngắn đường dẫn nước, tận dụng nền đá vững, tránh lũ và đá lở ở hẻm sông chật hẹp. Khi hẻm núi quá hẹp, không đủ chỗ cho cả đập, tràn và nhà máy trên mặt đất, đào hang trong núi là giải pháp hợp lý.

Tháp điều áp có phải ống khói không?

Không. Tháp điều áp là giếng chứa nước nối với đường hầm dẫn nước, không có khói hay hơi. Phần nhô lên khỏi mặt đất nếu có chỉ là miệng giếng, nhiều tháp nằm hoàn toàn trong lòng núi nên người ngoài không nhìn thấy.

Một tổ máy thuỷ điện chạy được bao lâu thì phải đại tu?

Tuỳ chế độ vận hành và chất lượng nước, các tổ máy được bảo dưỡng định kỳ hằng năm và đại tu sau nhiều năm. Cánh tua bin có thể bị mài mòn do cát và khí thực, phải hàn đắp hoặc thay thế, còn máy phát cần kiểm tra cách điện cuộn dây.

Tại sao thuỷ điện hay chạy vào giờ cao điểm?

Vì tổ máy thuỷ điện khởi động và tăng giảm công suất rất nhanh, trong khi nước có thể giữ lại trong hồ chờ lúc cần. Nhờ vậy hệ thống điện dùng thuỷ điện để đáp ứng lúc nhu cầu tăng vọt, còn các nhà máy khó thay đổi công suất chạy đều phần nền.

Có thể làm mô hình tua bin nước ở nhà không?

Có thể làm mô hình bánh xe gáo bằng thìa nhựa gắn quanh một nắp chai, xoay trên que, rồi dùng tia nước từ vòi làm quay. Mô hình giúp hiểu nguyên lý tua bin Pelton, chỉ để học, không dùng để phát điện thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138