Trụ cầu giữa sông đứng vững nhờ một kết cấu mà phần lớn nằm khuất dưới nước và dưới bùn: một nhóm cọc dài cắm sâu xuống lớp đất cứng, đầu cọc được gom lại bằng một bệ bê tông dày, và thân trụ dựng trên bệ đó. Sức nặng của cầu và xe cộ đi từ dầm xuống trụ, từ trụ xuống bệ, chia ra các cọc, rồi truyền vào đất qua mũi cọc và ma sát dọc thân cọc.
Ngoài sức nặng, trụ giữa sông còn phải chịu những thứ mà trụ trên cạn không gặp: dòng nước đẩy ngang và đào xói quanh chân, cây trôi, lũ lớn, và nguy cơ tàu thuyền va vào. Phần dưới đây kể từng bài toán đó, cách người ta làm móng khi đáy sông chìm dưới hàng chục mét nước, và những gì bạn có thể quan sát khi đứng trên bờ nhìn ra một chân cầu.
Phần nổi và phần chìm của một trụ cầu
Đứng trên bờ, bạn thấy một khối bê tông nhô lên khỏi mặt nước, đỡ dầm cầu phía trên. Nhưng giống như tảng băng trôi, phần nhìn thấy chỉ là một phần nhỏ. Ngay dưới mặt nước hoặc dưới lớp bùn đáy sông thường là bệ cọc, một khối bê tông cốt thép dày vài mét, rộng hơn hẳn thân trụ. Dưới bệ là hàng chục cây cọc, mỗi cây có thể dài vài chục mét, có nơi gần trăm mét ở vùng phù sa sâu.
Cọc làm việc theo hai cách. Mũi cọc tựa lên lớp đất cứng hoặc đá bên dưới, như chân bàn đặt lên sàn. Đồng thời thân cọc ma sát với đất xung quanh suốt chiều dài, như khi bạn cắm một chiếc đũa sâu vào bao gạo rồi rút lên thấy nặng tay. Ở vùng đất yếu không có lớp đá gần, ma sát thân cọc gánh phần lớn sức nặng.
Thân trụ ở trên bệ thì có nhiều dạng: một cột lớn, hai cột đôi, hay một bức tường dày có mũi nhọn quay về phía dòng chảy. Trên đỉnh trụ là xà mũ đỡ các gối, nơi dầm cầu tựa vào. Toàn bộ chuỗi từ gối xuống mũi cọc phải liền mạch, không có mắt xích nào yếu hơn sức nó phải gánh.
Bốn bài toán của một trụ giữa dòng
Sức nặng dồn xuống một điểm. Toàn bộ phần cầu giữa hai nhịp kề nhau, cộng với xe cộ, dồn vào một trụ. Ở cầu dây văng, trụ tháp còn gánh gần như cả nhịp chính. Đất đáy sông thường yếu, nên phải đưa lực xuống thật sâu.
Dòng nước đẩy ngang. Nước chảy va vào trụ như gió thổi vào tấm bạt, mạnh nhất mùa lũ. Trụ phải đủ cứng, bệ và cọc phải đủ khoẻ để không bị đẩy nghiêng.
Nước đào xói chân trụ. Khi dòng nước gặp vật cản, nó tăng tốc và cuộn xuống quanh chân, cuốn cát bùn đi, tạo hố xói. Hố xói làm lộ cọc, giảm phần cọc nằm trong đất, tức giảm sức chịu của móng.
Tàu thuyền có thể va vào. Trên sông có tàu hàng, sà lan nặng hàng nghìn tấn. Một cú va lệch luồng, nhất là khi lũ lớn hay đêm tối, có thể gây lực ngang rất lớn lên trụ. Trụ gần luồng chạy tàu phải được tính cho tình huống này hoặc được che chắn.
Các kiểu móng trụ cầu và khi nào dùng
Kiểu móng được chọn theo đất đáy sông, độ sâu nước và tải trọng. Bảng dưới đây là bức tranh đơn giản để bạn hình dung, không phải hướng dẫn thiết kế.
| Kiểu móng | Làm thế nào | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Móng nông trên đá | Đặt bệ trực tiếp lên lớp đá đáy sông đã làm sạch | Sông có đá gốc ngay dưới đáy | Hiếm ở đồng bằng phù sa |
| Cọc đóng | Dùng búa đóng cọc bê tông hoặc ống thép xuống đất | Đất vừa phải, cọc không quá dài | Gây rung và tiếng ồn khi thi công |
| Cọc khoan nhồi | Khoan lỗ tròn lớn, giữ vách bằng ống vách hoặc dung dịch, thả lồng thép, đổ bê tông từ dưới lên | Đất yếu dày, tải lớn, cầu dây văng, cầu lớn | Phải kiểm tra chất lượng bê tông trong lòng cọc mà mắt không thấy |
| Giếng chìm | Đúc một hộp rỗng lớn, đào đất bên trong để nó tự chìm dần xuống | Tải rất lớn, cầu cổ và một số cầu hiện đại | Thi công lâu, cần kiểm soát chìm thẳng đứng |
| Móng thùng chụp | Hạ một thùng đáy hở xuống đáy nước, dùng áp lực khí đẩy nước ra để người làm việc bên trong | Phổ biến ở cầu cổ thế kỷ 19 | Người làm việc chịu áp suất cao, ngày nay ít dùng |
Ở các sông lớn đồng bằng Việt Nam, cọc khoan nhồi đường kính lớn là lựa chọn quen thuộc cho trụ cầu chính. Những cây cầu cổ như cầu sắt thời cuối thế kỷ 19 thì nhiều nơi dùng giếng chìm hoặc thùng chụp, cách làm mà công nhân thời ấy phải trả giá bằng sức khoẻ vì làm việc lâu trong khí nén.
Làm một cái móng khi đáy sông chìm dưới nước
Không ai đổ được bê tông chất lượng tốt vào giữa dòng nước chảy. Bài toán là tạo ra một khoảng khô hoặc yên tĩnh ngay giữa sông. Cách làm phổ biến với móng cọc khoan nhồi như sau:
- Dựng sàn đạo tạm hoặc dùng xà lan làm mặt bằng làm việc ngay trên vị trí trụ.
- Hạ ống vách thép xuống qua lớp nước và lớp bùn, khoan bên trong để tạo lỗ cọc, rồi thả lồng cốt thép và đổ bê tông qua ống dẫn từ đáy lên, đẩy nước và dung dịch ra ngoài.
- Khi các cọc đã xong, đóng một vòng vây cọc ván thép bao quanh cả nhóm cọc, như một chiếc thùng không đáy cắm xuống lòng sông.
- Đổ một lớp bê tông bịt đáy dưới nước bên trong vòng vây, đợi cứng.
- Bơm cạn nước trong vòng vây; lúc này đội thi công có một hố khô ngay giữa sông để cắt đầu cọc, đặt cốt thép và đổ bệ trụ.
- Dựng thân trụ lên khỏi mặt nước, rồi tháo vòng vây và dọn lòng sông.
Trong suốt quá trình, vòng vây chịu áp lực nước từ ngoài ép vào, lớn dần theo độ sâu. Người kỹ sư phải tính để nó không bị ép bẹp, nhất là khi gặp con nước lớn bất ngờ. Đó là lý do việc làm móng giữa sông hay được xếp vào mùa nước thấp.
Xói chân trụ: kẻ thù âm thầm dưới mặt nước
Lần sau đứng ở mép biển hay bờ suối, thử đứng yên cho nước chảy qua chân bạn trên nền cát vài phút: cát quanh gót chân sẽ bị đào thành hố nhỏ. Đó chính là xói cục bộ. Quanh một trụ cầu, hiện tượng này lớn hơn rất nhiều, nhất là khi lũ về, nước chảy xiết và mang theo cát. Hố xói có thể sâu nhiều mét chỉ sau một mùa lũ, rồi bồi lại một phần khi nước rút, nên nhìn từ trên mặt nước không thấy gì.
Trong lịch sử ngành cầu thế giới, xói móng là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến cầu hư hại, nhiều hơn cả dầm gãy. Bài học đó đã thành quy tắc thiết kế: chiều sâu cọc phải tính thêm phần có thể bị xói mất trong lũ lớn hiếm gặp, chứ không chỉ tính theo đáy sông lúc khảo sát.
Để bảo vệ, người ta rải đá hộc lớn hoặc thảm bê tông quanh chân trụ, làm mũi trụ thuôn để nước rẽ êm, và định kỳ đo độ sâu đáy sông quanh trụ bằng máy đo hồi âm sau mùa lũ. Với cầu lớn, đây là công việc thường xuyên, giống khám sức khoẻ định kỳ cho phần chân mà không ai nhìn thấy.
Chống va tàu và những gì bạn thấy được từ bờ
Trụ gần luồng chạy tàu được bảo vệ theo nhiều lớp. Đứng trên bờ hoặc trên cầu nhìn xuống, bạn có thể nhận ra một số lớp ấy:
- Đảo nhỏ quanh trụ. Một vòng đá hoặc cát đắp quanh chân trụ lớn, buộc tàu lệch luồng mắc cạn trước khi chạm trụ.
- Hệ đệm va. Những khung thép hoặc bê tông có lớp cao su, gỗ bao quanh trụ, hấp thụ cú va như cản xe ô tô.
- Cụm cọc chắn riêng. Nhóm cọc đứng tách biệt phía trước trụ, nhận va thay cho trụ.
- Đèn và phao báo hiệu luồng. Đèn trên trụ, phao hai bên luồng giúp người lái tàu canh đúng khoang thông thuyền ban đêm.
- Mũi trụ nhọn quay ngược dòng. Vừa giúp nước rẽ êm, giảm xói, vừa làm cây trôi, vật trôi trượt qua thay vì kẹt lại.
- Vạch đo mực nước trên thân trụ. Những vạch sơn chia khoảng giúp đơn vị quản lý theo dõi lũ.
Cách nhìn thú vị nhất là so trụ nằm giữa luồng tàu với trụ ở gần bờ của cùng một cây cầu: trụ giữa luồng to hơn, có đệm va, có đèn, còn trụ gần bờ mảnh hơn hẳn. Sự khác biệt ấy kể lại toàn bộ bài toán mà người kỹ sư đã giải.
Hình dáng thân trụ: mỗi kiểu giải một bài toán
Phần thân trụ nhô khỏi mặt nước là phần duy nhất người đứng trên bờ thấy rõ. Hình dáng của nó không tuỳ hứng mà gắn với dòng chảy, tải trọng và kiểu cầu bên trên.
| Hình dáng | Nhận ra thế nào | Vì sao chọn | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Trụ đặc mũi nhọn | Một khối tường dày, hai đầu thuôn hoặc nhọn | Rẽ nước tốt, chịu va đập, bền với lũ | Cầu cổ, cầu đường sắt, sông chảy xiết |
| Trụ cột tròn đơn | Một cột tròn lớn, đỉnh xoè thành xà mũ | Nước chảy qua từ hướng nào cũng êm, gọn | Sông có dòng đổi hướng theo mùa, cầu cạn |
| Trụ cột đôi | Hai cột đứng song song nối bằng xà ngang | Nhẹ, thoáng, dễ thi công | Cầu dẫn, sông nhỏ, nhịp vừa |
| Trụ thân hẹp đáy rộng | Thân mảnh nhô khỏi nước, bên dưới là bệ cọc to | Giảm diện tích cản nước ở mực nước thường | Cầu hiện đại trên sông lớn |
| Trụ tháp cầu dây văng | Cột cao vượt lên trên mặt cầu, hình chữ H, A, Y hay kim cương | Vừa làm trụ vừa làm điểm treo dây | Nhịp chính cầu dây văng |
Ở một số cầu cổ, mũi trụ phía thượng lưu còn được làm dốc nghiêng như mũi thuyền để vật trôi lớn bị đẩy trượt lên rồi vỡ, không đâm thẳng vào thân trụ. Còn ở cầu hiện đại, hình dáng trụ ngày càng mảnh và thanh thoát hơn, nhờ phần chịu lực chính đã dồn xuống bệ cọc dưới nước. Lần tới đi qua một cây cầu, bạn có thể đoán tuổi của nó chỉ bằng cách nhìn trụ.
Câu hỏi thường gặp
Cọc trụ cầu cắm sâu bao nhiêu mét?
Tuỳ địa chất từng nơi, cọc trụ cầu có thể dài từ vài chục mét đến gần trăm mét ở vùng phù sa sâu. Con số cụ thể của từng cây cầu nên tra trong tài liệu chính thức của cơ quan quản lý công trình.
Vì sao trụ cầu thường có mũi nhọn ở một phía?
Mũi nhọn quay ngược dòng giúp nước rẽ êm hai bên, giảm lực đẩy và giảm xói ở chân trụ, đồng thời giúp cây trôi, rác trôi trượt qua thay vì mắc kẹt và dồn ứ trước trụ.
Làm sao đổ bê tông cọc dưới nước mà không bị nước làm hỏng?
Bê tông được đổ qua một ống dẫn có đầu luôn ngập trong khối bê tông tươi, đổ từ đáy lên. Bê tông nặng hơn nước nên đẩy nước và dung dịch giữ vách ra khỏi lỗ cọc, không bị trộn lẫn.
Xói chân trụ có nguy hiểm không?
Xói làm giảm phần cọc nằm trong đất, nên nếu vượt mức tính toán sẽ ảnh hưởng an toàn cầu. Vì vậy thiết kế luôn tính trước chiều sâu xói và cơ quan quản lý đo đáy sông quanh trụ định kỳ, nhất là sau lũ lớn.
Tàu va vào trụ cầu thì cầu có sập không?
Trụ gần luồng tàu được tính với lực va và được che chắn bằng đảo nhân tạo, đệm va hay cụm cọc chắn. Sau mỗi vụ va, cầu phải được kiểm tra; mức độ ảnh hưởng tuỳ cỡ tàu, tốc độ và vị trí va.