NePhuc.comNể Phục
Hầm: xuyên núi, dưới sông và dưới biển

Vì sao hai đầu hầm đào gặp nhau đúng chỗ: nghề trắc địa trong lòng núi

Hai đội đào từ hai phía núi, cách nhau hàng chục ki-lô-mét mà gặp nhau chỉ lệch vài xăng-ti-mét. Bí mật là lưới mốc trên mặt đất, phép đo nối tiếp và con quay trong hầm.

Two tunnel crews meeting at the moment of breakthrough, a ragged opening in a rock wall with light shining through, workers in hard hats cheering, wide shot, dusty warm light

Hai đầu hầm gặp nhau đúng chỗ nhờ việc đo đạc làm rất kỹ trước và trong khi đào: người trắc địa dựng một lưới mốc toạ độ trên mặt đất bao trùm cả ngọn núi, chuyền toạ độ ấy vào cửa hầm, rồi trong hầm cứ sau một đoạn lại đo nối tiếp, kiểm tra chéo bằng thiết bị con quay chỉ hướng bắc thật, để mỗi bước tiến của gương đào luôn nằm trên đường tuyến đã tính.

Với những hầm hiện đại dài hàng chục ki-lô-mét, khoảnh khắc thông hầm thường cho thấy hai mũi đào chỉ lệch nhau cỡ vài xăng-ti-mét theo các bản tin công bố khi ấy. Con số nghe như phép màu, nhưng thật ra là kết quả của một quy trình cẩn trọng, mà gốc rễ có từ hơn hai nghìn năm trước.

Bài toán: đi thẳng trong bóng tối, không nhìn thấy đích

Thử nhắm mắt đi thẳng một trăm bước trên sân rộng, rồi mở mắt xem mình lệch đi bao xa. Hầu hết mọi người lệch rất nhiều, vì mỗi bước một chút sai góc cộng dồn lại. Người đào hầm đối diện chính bài toán đó: trong lòng núi, không thấy mặt trời, không thấy đỉnh núi, không thấy đội đang đào từ phía bên kia.

Sai số có ba loại. Sai hướng: mũi đào chếch sang trái hoặc phải một góc rất nhỏ, sau vài ki-lô-mét thành một khoảng lệch lớn. Sai cao độ: hầm dốc lên hoặc xuống khác thiết kế. Sai chiều dài: không biết chính xác mình đã đi được bao xa, nên không biết khi nào sẽ gặp. Trong ba loại, sai hướng là nguy hiểm nhất vì nó lớn dần theo quãng đường, giống như cây kim đồng hồ dài: gốc lệch một ly, đầu lệch cả gang.

Điều làm bài toán khó thêm là ánh sáng không đi thẳng tuyệt đối trong hầm. Không khí gần vách ấm hay lạnh khác giữa hầm, làm tia ngắm cong nhẹ như khi bạn nhìn cái thìa trong cốc nước. Người trắc địa phải biết điều đó để chọn vị trí đặt máy, giờ đo, và cách bù trừ.

Chuỗi việc đo từ mặt đất vào tới gương đào

Quy trình chung của trắc địa đào hầm có thể tóm thành các bước:

  1. Lưới mốc trên mặt đất. Một mạng điểm mốc bê tông được đặt trên núi và quanh hai cửa hầm, đo toạ độ chính xác bằng định vị vệ tinh và máy đo góc, đo cạnh.
  2. Tính tuyến hầm trên giấy. Từ toạ độ hai cửa hầm và thiết kế, người kỹ sư tính hướng và độ dốc mà mỗi đầu phải đi theo.
  3. Chuyền toạ độ vào cửa hầm. Từ lưới mốc, toạ độ được đưa tới các điểm đặt sát cửa hầm, là gốc cho mọi phép đo bên trong.
  4. Đo nối tiếp trong hầm. Cứ một đoạn, một điểm mốc mới được gắn trên vách hoặc nền hầm, đo từ điểm trước sang. Chuỗi điểm này giống những bậc thang dẫn vào lòng núi.
  5. Kiểm tra độc lập. Một tổ khác đo lại bằng tuyến đo riêng; thiết bị con quay xác định hướng bắc thật dùng để kiểm tra hướng ở những điểm sâu trong hầm.
  6. Dẫn hướng gương đào. Tia laser hoặc trạm đo tự động chiếu tới gương, cho đội khoan hoặc người lái máy đào biết mũi đào đang lệch bao nhiêu và chỉnh lại.
  7. Đo cao độ riêng. Cao độ được dẫn bằng máy thuỷ chuẩn theo chuỗi mốc, kiểm tra độ dốc hầm thường xuyên.

Với giếng đứng, việc chuyền toạ độ từ miệng giếng xuống đáy giếng là một khâu khó riêng: người ta có khi thả dây dọi nặng xuống, hoặc dùng thiết bị chiếu thẳng đứng để mang hướng từ trên xuống dưới.

Đường hầm Eupalinos: hai nhóm thợ, một ngọn đồi, hơn hai nghìn năm trước

Trên đảo Samos, Hy Lạp, có một đường hầm dẫn nước đào xuyên qua một ngọn đồi đá vôi vào khoảng thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên, dài khoảng một ki-lô-mét. Theo ghi chép của sử gia Herodotus và các khảo sát khảo cổ hiện đại, đường hầm được đào từ hai phía cùng lúc, và hai nhóm thợ đã gặp được nhau ở giữa lòng đồi.

Họ làm thế nào khi chưa có la bàn chính xác, chưa có máy đo? Giới nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết, phổ biến nhất là người xưa đã cắm một chuỗi cọc tiêu vòng quanh chân đồi, đo các đoạn thẳng góc với nhau để tìm ra hướng nối hai cửa hầm, giống cách bạn đo hai cạnh góc vuông của một mảnh đất để biết đường chéo đi hướng nào. Đây là giả thuyết, các chi tiết vẫn còn được bàn luận.

Điều thú vị là gần chỗ gặp nhau, đường hầm có những khúc ngoặt rõ rệt. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là cách người thợ chủ động bẻ hướng để tăng khả năng gặp nhau: nếu hai mũi đào đi song song mà lệch nhau, một mũi rẽ ngang sẽ cắt được mũi kia. Đây là chiến thuật đặt cược thông minh khi biết mình không thể chính xác tuyệt đối.

Hơn hai nghìn năm sau, nguyên lý vẫn như cũ: đo trên mặt đất trước, chuyền vào trong, kiểm tra liên tục. Chỉ có công cụ đã chính xác hơn rất nhiều.

Công cụ đo hầm qua các thời kỳ

Bảng dưới so sánh mang tính minh hoạ, để thấy cùng một bài toán được giải bằng những công cụ khác nhau:

Thời kỳCông cụ chínhCách giữ hướngĐiểm yếu
Cổ đạiCọc tiêu, dây căng, thước đo, mặt nước làm thăng bằngNgắm thẳng hàng các cọc, đo góc vuôngSai số lớn, phải chừa đường vòng để gặp nhau
Thế kỷ mười chínMáy kinh vĩ quang học, dây dọi, thước thépNgắm từ đỉnh núi xuống hai cửa hầm, dọi qua giếngTốn nhiều thời gian, phụ thuộc thời tiết
Cuối thế kỷ hai mươiMáy toàn đạc điện tử đo góc và khoảng cách bằng tia sáng, con quay định hướngChuỗi điểm đo trong hầm, kiểm tra hướng bắc thậtẢnh hưởng của khí nóng, bụi trong hầm
Hiện nayĐịnh vị vệ tinh trên mặt đất, trạm đo tự động trong hầm, laser dẫn hướng máy đàoHệ thống tính và báo lệch liên tụcVẫn cần đo kiểm tra độc lập bằng tay

Định vị vệ tinh không dùng được trong lòng núi, vì sóng không xuyên qua đá. Đó là lý do mọi phép đo bên trong hầm vẫn phải nối tiếp từ những điểm gốc ở cửa hầm, như cách nay cả trăm năm.

Khoảnh khắc thông hầm và những con số đáng nể

Hầm đường sắt Gotthard xuyên dưới dãy Alps ở Thuỵ Sĩ, dài khoảng năm mươi bảy ki-lô-mét, đưa vào khai thác năm 2016. Khi các mũi đào của ống chính gặp nhau vào năm 2010, các bản tin khi ấy cho biết độ lệch chỉ cỡ vài xăng-ti-mét theo phương ngang và còn nhỏ hơn theo phương đứng, sau hàng chục ki-lô-mét đào từ nhiều gương khác nhau. Con số chính xác bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.

Một chi tiết người ngoài ít biết: trước khi thông hầm, người trắc địa thường đã biết trước khá chắc hai đầu sẽ lệch bao nhiêu, vì họ có thể đo thăm dò qua những lỗ khoan nhỏ khi hai gương còn cách nhau vài chục mét. Vì vậy khoảnh khắc thông hầm, với người trong nghề, thường là sự xác nhận hơn là sự hồi hộp.

Sau khi thông, một chuỗi đo mới được làm lại xuyên suốt từ cửa này sang cửa kia để chỉnh toàn bộ lưới mốc trong hầm, bởi giờ đây tuyến đo không còn là đường cụt mà là một vòng khép kín. Những sai lệch nhỏ được phân bổ đều trên cả chiều dài trước khi lắp đường ray hay đổ vỏ hoàn thiện, nên người đi tàu không bao giờ cảm thấy chỗ hai đầu đã gặp nhau.

Hầm dài có nhiều gương: một lần thông hầm hay nhiều lần

Hầm rất dài hiếm khi chỉ đào từ hai cửa. Đào từ hai đầu thì mỗi đội phải đi một nửa chiều dài, mất rất nhiều năm. Người ta mở thêm những lối vào trung gian như giếng đứng, giếng nghiêng hoặc hầm phụ đi ngang từ thung lũng bên cạnh, từ đó đào ra hai phía. Mỗi lối vào thêm là thêm hai gương đào, và thêm những lần gặp nhau.

Mỗi lối vào là một gốc đo mới. Toạ độ phải được chuyền từ mặt đất xuống đáy giếng hay vào cuối hầm phụ, rồi mới đo tiếp sang hai phía. Sai số ở khâu chuyền này ảnh hưởng tới cả hai đoạn hầm, nên nó được đo đi đo lại nhiều lần, bằng nhiều cách độc lập.

Đường cong được tính trước từng mét. Tuyến hầm hiếm khi thẳng tuyệt đối; nó cong để tránh đới đá xấu hoặc để nối với đường dẫn ngoài trời. Người trắc địa tính trước toạ độ của từng điểm trên đường cong, và hệ dẫn hướng so vị trí thật của gương với điểm tính sẵn ấy.

Độ dốc cũng phải gặp nhau. Hầm đường sắt thường dốc nhẹ về hai phía từ một điểm cao ở giữa, để nước tự chảy ra hai cửa. Hai đội phải đào đúng độ dốc của mình để gặp nhau đúng ở cao độ đã tính, chứ không phải một đội ở trên, một đội ở dưới.

Những hiểu lầm về chuyện đào hầm gặp nhau

Câu chuyện thông hầm thường được kể theo kiểu kịch tính, nên dễ sinh hiểu lầm:

  • Không phải hầm nào cũng đào từ hai đầu. Hầm ngắn hoặc hầm đào bằng một máy thường chỉ đi một chiều từ giếng xuất phát tới giếng đón.
  • Lệch vài xăng-ti-mét không phải là lỗi. Thiết kế luôn có dung sai, và lớp vỏ hoàn thiện được điều chỉnh để bù khoảng lệch nhỏ đó.
  • Định vị vệ tinh không dẫn đường trong hầm. Nó chỉ dùng trên mặt đất để lập lưới mốc ban đầu.
  • Hai gương không đào sát vào nhau tới phút cuối. Khi còn cách nhau một quãng, thường chỉ một phía đào tiếp, phía kia dừng để đảm bảo an toàn khi nổ mìn.
  • Gặp nhau rồi vẫn chưa xong. Thông hầm chỉ là xong phần đào thô; vỏ, đường, thông gió, điện còn kéo dài rất lâu sau.

Người thợ hầm ở nhiều nước có truyền thống làm lễ nhỏ khi thông hầm, chuyền tay nhau qua lỗ thủng đầu tiên. Khoảnh khắc ấy là thành quả của cả nghìn lần đo mà không ai nhìn thấy.

Câu hỏi thường gặp

Thông hầm là gì?

Thông hầm là thời điểm hai mũi đào từ hai phía gặp nhau, hoặc máy đào phá thủng vách giếng đón, khiến đường hầm lần đầu thông suốt. Sau đó còn nhiều việc hoàn thiện mới khai thác được.

Đào hầm gặp nhau sai lệch thường bao nhiêu?

Với hầm hiện đại, độ lệch khi thông hầm thường được báo cáo ở mức vài xăng-ti-mét, kể cả với hầm dài hàng chục ki-lô-mét. Con số cụ thể từng công trình nên xem nguồn chính thức.

Vì sao không dùng định vị vệ tinh trong hầm?

Sóng vệ tinh không xuyên qua được lớp đất đá dày. Định vị vệ tinh chỉ dùng trên mặt đất để lập lưới mốc, còn trong hầm phải đo nối tiếp bằng máy toàn đạc từ các điểm gốc ở cửa hầm.

Người xưa đào hầm từ hai phía có gặp nhau không?

Có những trường hợp nổi tiếng như đường hầm Eupalinos trên đảo Samos, đào từ hai phía hơn hai nghìn năm trước và gặp nhau được. Cách họ đo hướng hiện vẫn được giải thích bằng giả thuyết.

Con quay định hướng dùng để làm gì trong hầm?

Thiết bị này cảm nhận vòng quay của Trái Đất để tìm hướng bắc thật mà không cần nhìn thấy trời. Người trắc địa dùng nó để kiểm tra hướng ở những điểm sâu trong hầm, phát hiện sai số tích luỹ.

Nếu hai đầu hầm lệch nhau nhiều thì xử lý thế nào?

Người ta phát hiện độ lệch từ trước nhờ đo kiểm tra và khoan thăm dò, rồi chỉnh hướng dần ở đoạn cuối. Phần lệch nhỏ còn lại được bù khi đổ vỏ hoàn thiện, không ảnh hưởng tới người đi đường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138