NePhuc.comNể Phục
Nhà chọc trời và tháp cao

Khối giảm chấn trong nhà chọc trời: quả lắc khổng lồ giữ toà tháp bớt rung ra sao

Treo một khối thép nặng hàng trăm tấn gần đỉnh tháp để toà nhà bớt lắc nghe như nghịch lý. Nguyên lý quả lắc ngược nhịp, các loại giảm chấn và chỗ hay hiểu sai.

Huge golden steel sphere suspended by thick cables inside the open upper floors of a tower, a few visitors standing small beside the railing, warm interior light at dusk

Khối giảm chấn trong nhà chọc trời là một vật rất nặng, thường là khối thép hay bể nước, đặt gần đỉnh và được "lên dây" để dao động cùng nhịp với toà nhà nhưng lệch pha: khi toà nhà lắc sang trái thì khối nặng đang dồn sang phải, kéo ngược lại, nên độ lắc của cả toà giảm đáng kể. Năng lượng rung không biến mất mà được chuyển sang khối nặng, rồi bị các ống giảm chấn dầu bên cạnh hấp thụ thành nhiệt.

Thiết bị này không giúp toà nhà đứng vững hơn trước bão hay động đất theo nghĩa chịu lực; phần đó là việc của lõi, cột và móng. Nó giúp toà nhà êm hơn, để người ở tầng cao không say sóng trong những ngày gió và để kết cấu bớt mỏi qua hàng triệu lần lắc nhỏ. Dưới đây là nguyên lý, các dạng giảm chấn, và một ví dụ nổi tiếng mà du khách được ngắm tận mắt.

Nguyên lý: đẩy xích đu ngược nhịp

Ai từng chơi xích đu đều biết: đẩy đúng lúc xích đu vừa ra xa nhất thì nó bay cao dần, dù mỗi lần đẩy rất nhẹ. Đó là cộng hưởng. Toà nhà cao nào cũng có một nhịp lắc riêng, với nhà chọc trời thường là vài giây cho một lần qua lại. Gió giật, xoáy bong sau thân nhà hay rung động đất mà có thành phần trùng nhịp đó, những cú đẩy nhỏ sẽ cộng dồn thành độ lắc lớn.

Bây giờ hình dung có người đứng trên xích đu, cứ mỗi khi xích đu bay ra thì họ ngả người vào trong, bay vào thì ngả ra. Xích đu sẽ chậm dần. Khối giảm chấn làm đúng việc của người ngả người ấy. Nó được treo bằng cáp hoặc đặt trên gối trượt, chiều dài cáp và độ cứng lò xo được chỉnh sao cho nhịp tự nhiên của khối gần bằng nhịp toà nhà. Khi toà nhà bắt đầu lắc, khối nặng bị kéo theo nhưng chậm một nhịp, nên lực nó tác dụng ngược lại luôn chống chuyển động của toà nhà.

Phép thử ở nhà: buộc một quả cam vào sợi dây treo dưới đầu một cây thước dẻo kẹp trên mép bàn. Búng đầu thước khi không có cam, thước rung khá lâu. Chỉnh dây treo cam dài ngắn tới lúc thấy búng thước thì cam lắc mạnh mà thước dừng nhanh hẳn: đó là lúc bạn vừa "lên dây" xong một bộ giảm chấn tí hon.

Các loại giảm chấn trong nhà cao tầng

Quả lắc thép không phải cách duy nhất. Tuỳ toà nhà, người kỹ sư chọn một hay kết hợp vài kiểu:

LoạiCấu tạoƯu điểmHạn chế
Khối giảm chấn treo hoặc trượtKhối thép hay bê tông nặng hàng trăm tấn, treo cáp hoặc đặt trên gối trượt, kèm ống giảm chấn dầuHiệu quả rõ với gió, dễ chỉnh nhịpChiếm nhiều chỗ gần đỉnh, nơi diện tích cho thuê đắt nhất
Bể nước giảm chấnBể chứa nước có vách chắn; nước sóng sánh lệch pha với toà nhàRẻ, nước còn dùng chữa cháy đượcNặng nhưng kém hiệu quả hơn khối rắn cùng khối lượng
Giảm chấn nhớt phân tánNhiều ống dầu như giảm xóc ô tô đặt trong thanh chéo, tường hoặc cánh tay nốiKhông cần khối nặng, làm việc ở nhiều nhịp rungPhải bố trí rải khắp nhiều tầng
Giảm chấn chủ độngKhối nặng được động cơ đẩy theo tín hiệu cảm biếnPhản ứng nhanh, khối nhỏ hơnCần điện, cần bảo trì, phải có chế độ an toàn khi mất điện
Cột tâm độc lậpMột cột bê tông riêng giữa tháp, nối mềm với thân ngoàiHai phần lắc lệch nhịp, tự hãm nhauHợp với tháp mảnh dạng trụ, khó áp cho nhà văn phòng

Ý tưởng cột tâm thường được kể là gợi cảm hứng từ những ngôi tháp gỗ nhiều tầng ở Nhật Bản, nơi một cây cột lớn chạy giữa thân tháp mà không gắn chặt vào các tầng. Một tháp truyền hình cao hơn sáu trăm mét ở Tokyo, hoàn thành năm 2012, dùng cách tương tự với lõi bê tông đặt giữa khung thép.

Quả cầu vàng trong một toà tháp ở Đài Bắc

Ví dụ dễ hình dung nhất là toà tháp khoảng năm trăm mét ở Đài Bắc, hoàn thành năm 2004 và là toà nhà cao nhất thế giới vào thời điểm đó. Gần đỉnh tháp, trong khoảng các tầng tám mươi mấy đến chín mươi, có một quả cầu thép màu vàng nặng khoảng sáu trăm sáu mươi tấn, ghép từ nhiều lớp tấm thép, treo bằng những bó cáp to, bên dưới có các ống giảm chấn dầu đỡ chéo.

Điều đặc biệt là quả cầu không bị giấu trong phòng kỹ thuật mà để lộ ra cho khách tham quan đứng ngắm. Toà tháp đứng ở vùng hay có bão và động đất, nên trong những ngày gió lớn người ta có thể thấy quả cầu dịch chuyển rõ trong khi hành lang quanh nó vẫn khá yên. Ngoài quả cầu lớn, đỉnh ăng ten của tháp còn có thêm hai khối giảm chấn nhỏ để chống rung riêng cho phần chóp mảnh.

Các con số khối lượng, vị trí tầng ở đây là theo những gì đã được công bố rộng rãi; nếu cần chính xác để học tập hay viết bài, nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý toà nhà. Điều đáng nhớ hơn con số là cách nghĩ: thay vì làm toà nhà nặng và cứng thêm rất nhiều để chống rung, người kỹ sư chỉ thêm một vật nặng đúng chỗ và đúng nhịp.

Lên dây cho một khối giảm chấn: làm thế nào để nó đúng nhịp

Khối giảm chấn chỉ có ích khi khớp nhịp với toà nhà. Việc này đi qua mấy bước:

  1. Tính nhịp lắc dự kiến của toà nhà từ mô hình kết cấu, rồi đối chiếu với thí nghiệm hầm gió để biết nhịp nào bị gió kích nhiều nhất.
  2. Chọn khối lượng khối giảm chấn, thường chỉ cỡ một phần trăm hay ít hơn khối lượng toà nhà phần tham gia dao động — đủ để có tác dụng mà không quá nặng cho tầng đỡ.
  3. Thiết kế hệ treo hoặc gối trượt có thể chỉnh được: chiều dài cáp, độ cứng lò xo, vị trí kẹp, để khi đo thực tế còn tinh chỉnh.
  4. Khi toà nhà xây xong phần thô và lắp gần đủ, đo nhịp lắc thật bằng cảm biến gia tốc vì nhịp thật luôn lệch ít nhiều so với tính toán.
  5. Chỉnh khối giảm chấn khớp nhịp đo được, lắp ống dầu với độ cản phù hợp, đặt chốt hãm để khối không va vào tường trong động đất mạnh.
  6. Theo dõi lâu dài: nhịp toà nhà đổi chút ít khi thêm tải sử dụng, nên các khối giảm chấn vẫn được kiểm tra, chỉnh định kỳ.

Một bộ giảm chấn lệch nhịp nhiều thì gần như chỉ là vật nặng vô dụng treo trên cao. Vì vậy phần đo đạc sau khi xây quan trọng không kém phần thiết kế.

Giảm chấn có giúp chống động đất không

Câu trả lời ngắn: có giúp, nhưng không phải chủ lực. Rung động đất phức tạp hơn gió, gồm nhiều nhịp khác nhau trộn lẫn, đến bất ngờ và chỉ kéo dài vài chục giây. Khối giảm chấn được lên dây cho một nhịp nên chỉ hãm tốt phần rung trùng nhịp đó, và cần một khoảng thời gian ngắn để "bắt nhịp".

Để chống động đất, toà nhà dựa trước hết vào kết cấu dẻo dai: cốt thép đủ nhiều và bố trí đúng để khi chịu lực quá mức thì kết cấu cong, biến dạng chứ không gãy giòn. Một số toà nhà ở vùng động đất mạnh còn đặt trên gối cách chấn, những khối cao su xen thép ở chân móng, cho mặt đất xê dịch bên dưới mà thân nhà phía trên ít bị lay.

Các ống giảm chấn nhớt phân tán ở nhiều tầng có ích cho cả gió lẫn động đất vì chúng hấp thụ năng lượng ở mọi nhịp. Vì vậy ở nơi có cả bão lẫn động đất, nhiều toà tháp dùng kết hợp: kết cấu dẻo dai làm nền, giảm chấn nhớt rải khắp, và một khối giảm chấn lớn gần đỉnh để xử lý cái lắc do gió hằng ngày.

Những hiểu lầm thường gặp

Vài điều người ta hay nói về khối giảm chấn nhưng chưa đúng:

  • Không có khối giảm chấn thì toà nhà sẽ đổ. Sai. Kết cấu được thiết kế đủ bền mà không cần tính tới giảm chấn. Thiếu nó, toà nhà chỉ lắc khó chịu hơn.
  • Toà tháp nào cũng có quả lắc. Không. Rất nhiều toà nhà cao đủ cứng, đủ nặng nên không cần; có toà dùng bể nước hay giảm chấn nhớt thay vì quả lắc.
  • Khối giảm chấn càng nặng càng tốt. Không hẳn. Nặng quá thì tốn chỗ, tốn kết cấu đỡ; quan trọng là đúng nhịp và đủ độ cản.
  • Quả lắc đung đưa liên tục. Ngày lặng gió nó gần như đứng yên. Nó chỉ chuyển động rõ khi toà nhà bắt đầu lắc, nghĩa là đúng lúc đang làm việc.
  • Giảm chấn là công nghệ rất mới. Ý tưởng vật nặng hãm rung đã có từ đầu thế kỷ trước cho tàu thuỷ và máy móc; nhà chọc trời chỉ là nơi nó được làm ở cỡ lớn nhất.

Nếu có dịp lên một toà tháp có quả lắc mở cửa cho khách, hãy hỏi người hướng dẫn hôm đó gió cấp mấy và nhìn kỹ cáp treo: thấy khối nặng chòng chành nhẹ trong khi bạn đứng vững là đang chứng kiến nguyên lý xích đu ngược nhịp.

Đặt khối giảm chấn ở đâu và cái giá phải trả

Chỗ đặt hiệu quả nhất là gần đỉnh, nhưng đó cũng là chỗ có tầm nhìn đẹp nhất, nơi người ta muốn làm nhà hàng, đài quan sát hay căn hộ đắt tiền. Một khối giảm chấn lớn cần vài tầng trống cho khối nặng dịch chuyển, thêm sàn đỡ đủ khoẻ, thêm chỗ cho ống dầu, lối vào bảo trì. Người thiết kế vì vậy luôn phải cân: bỏ vài tầng đẹp để toà nhà êm hơn, hay làm toà nhà cứng hơn ngay từ kết cấu để khỏi cần giảm chấn.

Có toà biến bất lợi thành điểm nhấn, mở khu vực quả lắc cho khách tham quan. Có toà giấu nó trong tầng kỹ thuật ngay dưới mái, cùng chỗ với máy thang máy, bể nước, quạt thông gió. Với những toà tháp nhà ở rất mảnh, khối giảm chấn gần như là bắt buộc, vì mặt bằng hẹp khiến toà nhà mềm và người ở đó nằm ngủ ngay trên cao. Khi đi ngắm một toà tháp, nếu thấy một hai tầng gần đỉnh có mặt kính khác hẳn, tối hơn hoặc là lam chớp, đó có thể là tầng đặt máy móc, có khi chứa luôn cả khối nặng đang lặng lẽ chờ gió.

Câu hỏi thường gặp

Khối giảm chấn trong nhà cao tầng nặng bao nhiêu?

Tuỳ toà nhà, thường từ vài chục đến vài trăm tấn, cỡ một phần trăm hay ít hơn khối lượng phần toà nhà tham gia dao động. Quả cầu nổi tiếng ở toà tháp Đài Bắc được công bố khoảng sáu trăm sáu mươi tấn.

Vì sao khối giảm chấn đặt gần đỉnh toà nhà?

Đỉnh là nơi toà nhà dịch chuyển nhiều nhất khi lắc, nên đặt khối nặng ở đó thì nó được kéo mạnh nhất và hãm hiệu quả nhất. Đặt gần chân nhà, nơi gần như không lắc, khối nặng sẽ chẳng có tác dụng.

Bể nước trên nóc nhà có phải là giảm chấn không?

Có thể. Một số toà nhà thiết kế bể nước có vách chắn để nước sóng sánh lệch nhịp với toà nhà, vừa giảm rung vừa dự trữ nước. Nhưng bể nước sinh hoạt thông thường không được lên dây thì không có tác dụng này.

Giảm chấn chủ động khác giảm chấn bị động thế nào?

Giảm chấn bị động tự dao động nhờ được treo đúng nhịp, không cần điện. Giảm chấn chủ động có động cơ đẩy khối nặng theo tín hiệu cảm biến, phản ứng nhanh hơn với khối nhỏ hơn, nhưng cần nguồn điện và bảo trì kỹ.

Nhà chọc trời lắc theo nhịp bao lâu một lần?

Toà nhà rất cao thường có nhịp lắc chính khoảng vài giây đến hơn mười giây cho một lần qua lại, nhà càng cao và mảnh càng chậm. Nhịp này được đo thực tế sau khi xây để chỉnh giảm chấn.

Khách tham quan có xem được khối giảm chấn không?

Một vài toà tháp mở khu vực quả lắc cho khách tham quan như một điểm nhấn, nhưng đa số toà nhà đặt giảm chấn trong tầng kỹ thuật kín. Muốn xem cần tìm hiểu trước toà nhà nào có mở cửa khu vực đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138