NePhuc.comNể Phục
Nhà chọc trời và tháp cao

Nhà chọc trời chống gió thế nào: lõi cứng, khung ngoài và hình dáng né gió xoáy

Gió mới là kẻ thù lớn của toà nhà trăm tầng, không phải trọng lượng. Lõi cứng, khung ngoài, dáng thon và các góc vát giúp tháp đứng yên trong bão ra sao.

A slender glass skyscraper with stepped setbacks under fast moving clouds, low angle from a windy plaza, a lone cyclist small in the foreground, bright afternoon light

Nhà chọc trời chống gió bằng ba thứ cùng lúc: một bộ xương đủ cứng để không cong quá nhiều (lõi bê tông ở giữa nối với khung cột ngoài), một thân đủ nặng và rộng chân để không bị lật, và một hình dáng được gọt sao cho gió không tạo ra những cú đẩy nhịp nhàng làm toà nhà lắc theo. Ở độ cao vài trăm mét, sức gió đẩy ngang thường quyết định thiết kế nhiều hơn cả trọng lượng của chính toà nhà.

Điều khiến người ngoài ngạc nhiên là toà tháp nào cũng có lắc. Mục tiêu của người kỹ sư không phải giữ nó đứng im tuyệt đối, mà giữ cho độ lắc nhỏ và chậm đến mức người ngồi làm việc ở tầng cao không thấy chóng mặt, ly nước trên bàn không gợn sóng rõ, và kính, vách ngăn không nứt sau nhiều năm. Phần dưới kể lần lượt bài toán gió, cái xương chịu lực, cách gọt dáng, và những chỗ người ta hay hiểu sai.

Vì sao gió đáng sợ hơn trọng lượng khi toà nhà lên cao

Hình dung bạn cầm một cây thước kẻ dựng đứng trên bàn rồi thổi vào nó. Thước càng dài, chỉ một cái thổi nhẹ ở đầu trên cũng làm chân thước bị bẻ mạnh, vì lực ở xa điểm tựa thì có cánh tay đòn dài. Toà nhà chọc trời chính là cây thước khổng lồ cắm xuống đất: gió thổi vào cả thân, nhưng phần gió ở trên cao vừa mạnh hơn vừa nằm xa móng hơn, nên mô men lật dồn xuống chân nhà tăng rất nhanh theo chiều cao.

Gió lại không đều như nước chảy trong ống. Càng lên cao, gió càng ít bị nhà cửa, cây cối bên dưới cản, nên tốc độ lớn hơn hẳn so với mặt đất. Sức đẩy của gió tăng theo bình phương tốc độ: gió nhanh gấp đôi thì đẩy mạnh gần gấp bốn. Một toà nhà vài chục tầng còn có thể dựa vào trọng lượng và tường bê tông mà đứng vững dễ dàng; lên tới trăm tầng, chính gió quyết định cột to cỡ nào, lõi dày bao nhiêu, móng phải chôn sâu ra sao.

Còn một điểm ít ai để ý: với toà nhà rất cao và mảnh, nỗi lo lớn nhất thường không phải chuyện gãy đổ mà là cảm giác của người ở trong. Kết cấu thừa sức chịu bão mạnh nhất trong nhiều chục năm, nhưng nếu ngày gió thường mà tầng trên cùng chao qua chao lại với nhịp vài giây một lần, người ta sẽ say như say sóng. Vì vậy tiêu chuẩn thiết kế đặt ra hai tầng yêu cầu: đủ bền khi bão lớn, và đủ êm khi gió hằng ngày.

Bộ xương chịu lực: lõi, khung ngoài và những cánh tay nối

Lõi cứng ở giữa. Phần lõi là một ống bê tông cốt thép dày bao quanh giếng thang máy, thang bộ, đường ống kỹ thuật. Vì đằng nào cũng phải có các giếng này chạy suốt chiều cao, người kỹ sư biến chúng thành xương sống. Một cái ống rỗng chống uốn tốt hơn nhiều so với một cây cột đặc cùng lượng vật liệu, giống ống hút giấy cuộn tròn cứng hơn tờ giấy để phẳng.

Khung ống ở mặt ngoài. Ở nhiều toà tháp, hàng cột dày đặc chạy quanh chu vi được nối với dầm thành một lưới cứng, cả mặt ngoài làm việc như vỏ một cái ống lớn. Ống càng rộng thì càng khó bẻ cong, nên đặt vật liệu ra xa tâm nhất có thể là cách dùng thép và bê tông khôn ngoan nhất. Có toà dùng các thanh chéo lớn trên mặt ngoài, nhìn từ xa thấy rõ những hình chữ X, cũng cùng một ý: biến mặt ngoài thành giàn tam giác không méo được.

Dầm đai và cánh tay nối. Lõi ở giữa thì mảnh, khung ngoài thì rộng; nếu hai phần đứng riêng, mỗi phần tự lắc theo kiểu của mình. Ở vài tầng kỹ thuật, người ta làm những dàn thép hoặc vách bê tông rất cao chìa từ lõi ra tận cột ngoài, gọi là cánh tay nối. Khi gió đẩy lõi nghiêng, cánh tay ghì vào cột ngoài, bắt cả hàng cột chu vi cùng gánh. Hình ảnh gần gũi là người đứng giang tay vịn hai bên khung cửa: khó bị xô ngã hơn hẳn người đứng khoanh tay.

Chân rộng, đỉnh thon. Toà nhà càng lên cao càng thu nhỏ mặt bằng không chỉ vì đẹp. Phần thân dưới gánh nhiều nhất nên cần to; phần trên nhận gió mạnh nhất nên làm nhỏ để giảm diện tích hứng gió và giảm khối lượng ở xa móng. Cùng lý do đó mà cây tre gốc to ngọn nhỏ, uốn mà không gãy.

Gió xoáy sau toà nhà và cách gọt dáng để né

Gió thổi qua một vật cản thì không chỉ đẩy thẳng. Ở hai mép toà nhà, dòng khí tách ra và cuộn thành những xoáy nhỏ, bong ra luân phiên bên trái rồi bên phải, giống lá cờ phần phật sau cột cờ. Mỗi lần xoáy bong, toà nhà bị kéo nhẹ sang một bên theo phương ngang với hướng gió. Nếu nhịp bong xoáy trùng với nhịp lắc tự nhiên của toà nhà, những cú kéo nhỏ cộng dồn như người đẩy xích đu đúng nhịp. Các cách gọt dáng phổ biến:

Cách xử lý hình dángLàm gì với dòng gióThấy ở đâu khi nhìn toà tháp
Vát hoặc cắt lõm các góc vuôngLàm dòng khí tách ra êm hơn, xoáy nhỏ và yếu điBốn góc nhà không vuông sắc mà vát chéo hoặc lõm vào thành bậc
Thu nhỏ mặt bằng theo bậc khi lên caoMỗi tầng một bề rộng khác nhau nên xoáy bong ở mỗi độ cao với nhịp khác nhau, không hợp sứcToà tháp nhìn như nhiều khối chồng lên, nhỏ dần
Xoắn thân nhà quanh trụcHướng mặt đón gió đổi dần theo chiều cao, xoáy bị xé lẻĐường mép nhà vặn như dải lụa
Khoét lỗ thông gió xuyên thânCho một phần gió đi qua, giảm chênh áp hai mặtKhoảng trống lớn gần đỉnh hoặc giữa thân
Mặt bằng tròn hoặc tam giác bo gócKhông có góc sắc để dòng khí giật mạnhThân trụ tròn, hoặc hình ba cánh nhìn từ trên xuống

Một toà tháp rất cao thường dùng vài cách cùng lúc. Toà nhà cao nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành năm 2010 ở vùng vịnh Ả Rập có mặt bằng ba cánh và lùi bậc theo hình xoáy ốc quanh thân, để ở mỗi độ cao gió gặp một hình dáng khác. Người thiết kế hay gọi vui là làm gió bối rối.

Hầm gió: thử bão trên mô hình trước khi đổ bê tông

Không ai tính gió cho nhà chọc trời chỉ bằng công thức trong sách. Toà tháp nào cũng đi qua phòng thí nghiệm hầm gió, theo trình tự đại thể như sau:

  1. Dựng mô hình thu nhỏ toà nhà, thường cỡ vài trăm lần nhỏ hơn thật, cùng mô hình các khối nhà xung quanh trong bán kính vài trăm mét, vì nhà hàng xóm làm gió đổi hướng và mạnh lên.
  2. Đặt cả cụm lên một bàn xoay trong hầm, tạo dòng gió có tốc độ tăng dần theo chiều cao giống gió thật, và rắc khối nhám trên sàn hầm để mô phỏng mặt đất thành phố.
  3. Gắn hàng trăm điểm đo áp lực trên mặt mô hình để biết chỗ nào kính bị ép vào, chỗ nào bị hút ra, phục vụ thiết kế mặt dựng.
  4. Dùng mô hình có thể rung theo đúng tỉ lệ nhịp lắc để đo độ lắc và gia tốc ở đỉnh khi xoay bàn qua mọi hướng gió.
  5. Ghép số đo với thống kê gió nhiều chục năm của địa phương để biết toà nhà lắc bao nhiêu trong cơn gió vài tháng có một lần và trong cơn bão hiếm gặp.
  6. Nếu kết quả chưa đạt, quay lại vát góc, đổi bậc, thêm lỗ thông gió hoặc thêm khối giảm chấn, rồi thử lại.

Có những toà tháp đổi dáng nhiều lần chỉ vì kết quả hầm gió. Một chỉnh sửa nhỏ ở góc nhà đôi khi tiết kiệm được rất nhiều thép, vì lực gió giảm thì cột và lõi nhỏ lại theo.

Toà nhà lắc bao nhiêu và người ở trong cảm thấy gì

Khi gió mạnh, đỉnh một toà tháp vài trăm mét có thể dịch sang một bên một khoảng tính bằng vài chục centimet, có khi hơn, rồi trở về. Con số này nghe đáng sợ nhưng so với chiều cao thì rất nhỏ, giống đầu một cây sào dài vài mét chỉ rung chừng một đầu ngón tay. Kết cấu được thiết kế để chịu chuyển vị đó nhiều lần mà không hư.

Cái người ta cảm nhận không phải độ dịch, mà là gia tốc, tức là độ gấp của chuyển động. Một chuyến thang máy tăng tốc đều không khó chịu, nhưng một chuyển động qua lại liên tục với nhịp vài giây thì dễ gây say. Vì vậy với nhà ở và khách sạn trên cao, nơi người ta nằm ngủ, giới hạn gia tốc thường đặt chặt hơn văn phòng.

Dấu hiệu dễ thấy nhất khi ngồi trên tầng cao trong ngày gió là nước trong ly hay bể cá gợn nhẹ, rèm treo đung đưa đều, và nghe tiếng kẽo kẹt rất khẽ của vách ngăn. Đó là toà nhà đang làm đúng việc của nó: uốn mềm theo gió thay vì cứng đờ rồi nứt. Nếu bạn muốn tự thấy nguyên lý, cắm một que tre dài xuống chậu cát rồi búng nhẹ đầu que: que dao động với một nhịp riêng không đổi dù búng mạnh hay nhẹ, và đó chính là nhịp lắc tự nhiên mà người kỹ sư phải tránh để gió không đẩy trúng.

Những điều hay bị hiểu sai về nhà cao tầng và gió

Vài ý quen tai nhưng không đúng, hoặc chỉ đúng một nửa:

  • Nhà càng cứng càng tốt. Không hẳn. Cứng thì lắc ít nhưng nặng, tốn vật liệu, và động đất lại tác động mạnh hơn lên nhà cứng. Người thiết kế tìm độ cứng vừa đủ, rồi dùng giảm chấn để xử lý phần còn lại.
  • Kính mặt ngoài chịu gió đẩy vào là chính. Ở các góc và mặt khuất gió, kính còn bị hút ra ngoài, nhiều khi mạnh hơn lực ép vào. Ke giữ kính phải tính cả hai chiều.
  • Toà cao nhất là toà chịu gió khó nhất. Độ mảnh mới quan trọng: một toà vừa phải nhưng rất mảnh, mặt bằng hẹp như cây bút chì, có thể khó hơn một toà cao hơn mà chân rộng.
  • Gió bão mới là thứ phải lo. Gió vừa nhưng thổi đều đúng hướng, đúng tốc độ gây bong xoáy cùng nhịp với toà nhà, có thể làm lắc khó chịu hơn một cơn bão giật lung tung.
  • Lắc là dấu hiệu nhà sắp hỏng. Lắc trong giới hạn là thiết kế đã tính. Dấu hiệu đáng lo là vết nứt mới ở vách, cửa kẹt bất thường — những việc đội quản lý toà nhà theo dõi định kỳ.

Số liệu về độ lắc, tốc độ gió thiết kế của từng toà tháp cụ thể thường nằm trong hồ sơ kỹ thuật; nếu cần chính xác, nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.

Đứng dưới chân toà tháp, để ý những gì

Lần tới đi ngang một khu nhà cao, bạn thử nhìn bốn góc toà tháp: góc vuông sắc, vát chéo hay lõm thành bậc. Góc nào cũng là kết quả của nhiều vòng thử hầm gió. Nhìn lên xem thân nhà có thu nhỏ dần không, đổi hình ở các tầng nào; những chỗ đổi hình thường trùng với tầng kỹ thuật, nơi đặt cánh tay nối và máy móc, mặt kính ở đó hay tối hơn hoặc là lam chớp.

Ở dưới chân, bạn sẽ cảm thấy gió rít mạnh bất thường ở một vài góc quảng trường dù ngoài phố khá lặng. Đó là gió từ trên cao bị mặt nhà hắt xuống và luồn qua góc, hiện tượng người thiết kế cũng phải xử lý bằng mái đón, hàng cây, tấm chắn ở lối vào để người đi bộ không bị xô.

Còn nếu được lên đài quan sát vào ngày gió, hãy đứng yên một lúc nhìn thẳng ra đường chân trời. Phần lớn người không nhận ra gì; số ít nhạy cảm thấy chao rất nhẹ. Cảm giác mơ hồ ấy là thành quả của cả một chuỗi tính toán: bộ xương đủ cứng, dáng đủ khéo và một thân nhà đủ bình tĩnh trước dòng khí đang lao qua.

Câu hỏi thường gặp

Nhà chọc trời có bị đổ khi gặp bão lớn không?

Toà nhà cao được thiết kế để chịu gió của những cơn bão hiếm gặp trong nhiều chục năm, với hệ số an toàn dự phòng. Gió bão làm toà nhà lắc nhiều hơn ngày thường nhưng nằm trong giới hạn đã tính, không phải dấu hiệu sắp đổ.

Vì sao nhiều toà tháp có góc vát hoặc thân xoắn?

Góc vát và thân xoắn làm dòng gió tách ra êm hơn và bong xoáy lệch nhịp ở các độ cao khác nhau. Nhờ vậy những cú kéo ngang nhịp nhàng yếu đi, toà nhà lắc ít hơn và có thể dùng ít vật liệu hơn.

Lõi bê tông giữa toà nhà dùng để làm gì?

Lõi là ống bê tông dày bao quanh thang máy, thang bộ và đường ống kỹ thuật, chạy suốt chiều cao. Nó vừa là lối đi lại, vừa là xương sống chống uốn khi gió đẩy ngang, thường nối với cột ngoài bằng các cánh tay nối.

Ở tầng cao có cảm nhận được toà nhà lắc không?

Ngày gió mạnh, người nhạy cảm có thể thấy chao rất nhẹ, nước trong ly gợn hay rèm đung đưa. Tiêu chuẩn đặt giới hạn gia tốc để đa số người không khó chịu, chặt hơn với khách sạn và căn hộ.

Thí nghiệm hầm gió cho nhà cao tầng làm như thế nào?

Người ta dựng mô hình thu nhỏ toà nhà và các khối xung quanh, đặt trên bàn xoay trong hầm có dòng gió mô phỏng gió thật, rồi đo áp lực trên mặt và độ lắc ở đỉnh theo mọi hướng gió.

Gió ở chân toà nhà cao vì sao mạnh hơn ngoài phố?

Gió trên cao mạnh hơn bị mặt nhà hắt xuống và luồn qua các góc, tạo luồng gió xiết ở quảng trường dưới chân. Người thiết kế giảm bớt bằng mái đón, tấm chắn, hàng cây và cách bố trí lối vào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138