NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Bài học từ những con đập: vì sao nền đá và sườn hồ quan trọng như thân đập

Malpasset vỡ vì nền đá, Vajont đứng vững mà thảm hoạ vẫn xảy ra vì sườn núi, Teton vỡ vì nước thấm ngầm. Ba bài học đã thay đổi cách làm đập trên thế giới.

a massive concrete dam with spillway gates on a calm reservoir, two engineers in hard hats inspecting a monitoring station on the dam crest, aerial view at golden hour

Ba sự cố đập được dạy nhiều nhất cho thấy con đập an toàn hay không phụ thuộc vào cả những thứ nằm ngoài thân đập: đập Malpasset ở Pháp vỡ năm 1959 vì nền đá dưới vai đập bị đẩy trượt, ở Vajont tại Ý năm 1963 thân đập đứng vững nhưng cả sườn núi lở xuống hồ, còn đập Teton ở Mỹ vỡ năm 1976 vì nước thấm qua khe đá kéo theo đất trong thân đập.

Ba câu chuyện, ba bài học: nền đá, sườn hồ và dòng thấm. Mỗi bài học đã thay đổi quy trình khảo sát, thiết kế và theo dõi đập trên khắp thế giới, kể cả các hồ chứa ở Việt Nam ngày nay. Bài viết kể lại theo các kết luận đã được công bố từ lâu, với lòng tôn trọng những người đã mất; số người thiệt mạng chỉ ghi khoảng.

Con đập không chỉ là bức tường bê tông

Khi nhìn một con đập, mắt ta thấy thân đập: bức tường bê tông hay ngọn đồi đá đắp. Nhưng với người kỹ sư đập, công trình gồm ba phần lớn ngang nhau: thân đập, nền và hai vai (đá dưới đáy và hai bên sườn mà thân đập tì vào), và lòng hồ với các sườn núi bao quanh. Nước hồ đè lên, thấm vào, làm ướt cả ba phần.

Thân đập do con người làm ra, có thể tính toán, kiểm soát chất lượng. Nền đá và sườn núi thì do tự nhiên để lại, đầy khe nứt, lớp yếu, đứt gãy mà người ta chỉ biết qua lỗ khoan, hầm thăm dò và quan sát. Phần lớn sự cố đập nghiêm trọng trong lịch sử bắt nguồn từ nền hoặc từ dòng thấm, không phải từ bê tông kém.

Thử nhỏ ở nhà: dựng một tấm bìa cứng chắn ngang khay cát ướt rồi đổ nước một bên. Tấm bìa không gãy, nhưng nước luồn qua cát dưới chân bìa, kéo cát theo, và một lúc sau tấm bìa đổ. Thân chắc mà chân không chắc thì vẫn hỏng.

Malpasset 1959: vai đập bị đẩy trượt

Đập Malpasset là đập vòm bê tông mỏng, cao khoảng sáu mươi mét, gần thị trấn Fréjus ở miền nam nước Pháp, hoàn thành năm 1954. Hồ tích nước chậm trong mấy năm đầu. Cuối năm 1959, sau những ngày mưa lớn, mực nước lên cao gần đỉnh. Tối ngày 2 tháng 12, đập vỡ gần như toàn bộ, sóng lũ tràn xuống thung lũng và thị trấn phía dưới. Hơn bốn trăm người thiệt mạng.

Các cuộc điều tra kéo dài kết luận thân bê tông không phải nguyên nhân. Vấn đề nằm ở đá nền vai trái: trong khối đá có một mặt đứt gãy và các lớp đá ít thấm, tạo thành một cái "nêm" đá. Nước thấm vào phía sau nêm, áp lực nước đẩy ngược lên làm nêm đá bị đẩy trượt ra, vai đập mất chỗ tì, và đập vòm, vốn sống nhờ hai vai, sụp đổ.

Hình dung bằng một tấm bìa cong ép giữa hai cuốn sách: bìa chịu lực rất tốt, cho tới khi một cuốn sách trượt đi. Malpasset đã khiến ngành đập trên thế giới coi trọng việc khảo sát đá nền, đo áp lực nước trong khe đá, khoan giảm áp và làm màn chống thấm cho nền đập vòm. Môn cơ học đá phát triển mạnh từ sau sự cố này.

Vajont 1963: thân đập đứng vững, sườn núi lở xuống hồ

Đập Vajont ở vùng núi đông bắc nước Ý là đập vòm rất cao, khoảng hơn hai trăm sáu mươi mét, thuộc loại cao nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành. Khi hồ bắt đầu tích nước, người ta ghi nhận sườn núi bờ trái lòng hồ chuyển động chậm, có những vết nứt dài xuất hiện trên sườn.

Tối ngày 9 tháng 10 năm 1963, một khối đất đá khổng lồ, khoảng hai trăm sáu mươi triệu mét khối, trượt từ sườn núi xuống hồ trong khoảng vài chục giây. Nước hồ bị hất lên thành một con sóng khổng lồ vượt qua đỉnh đập, đổ xuống thung lũng hẹp phía dưới, cuốn đi các làng mạc. Khoảng gần hai nghìn người thiệt mạng.

Điều khiến Vajont thành bài học kinh điển là thân đập vẫn đứng gần như nguyên vẹn tới ngày nay. Thiết kế và thi công thân đập không có lỗi lớn. Sai lầm nằm ở việc đánh giá ổn định của sườn núi lòng hồ: lớp đá sét mỏng nằm nghiêng về phía hồ, khi bị ngâm nước thì yếu đi, và việc dâng hạ mực nước hồ làm khối trượt chuyển động nhanh dần.

Sau Vajont, khảo sát địa chất cho một hồ chứa không dừng ở vị trí đập mà phải bao trùm toàn bộ sườn lòng hồ. Các sườn nghi ngờ được quan trắc chuyển vị, mực nước hồ được tích và hạ theo tốc độ có kiểm soát. Ngày nay, ở nhiều hồ chứa lớn, trạm đo chuyển vị sườn hồ là thiết bị thường trực.

Teton 1976: nước thấm ngầm kéo đất đi

Đập Teton ở bang Idaho, Mỹ, là đập đất cao khoảng chín mươi mét, vừa xây xong và đang tích nước lần đầu. Sáng ngày 5 tháng 6 năm 1976, người ta thấy nước đục chảy ra ở sườn hạ lưu gần vai phải. Chỉ trong vài giờ, lỗ thấm lớn dần, thân đập bị khoét rỗng rồi vỡ. Nhờ phát hiện từ sáng và có thời gian báo động, số người thiệt mạng là khoảng mười một người, ít hơn nhiều so với quy mô lũ.

Kết luận điều tra cho thấy nền đá núi lửa ở vai đập có rất nhiều khe nứt mở. Nước thấm qua khe nứt, gặp phần đất lõi đập lấp trong rãnh chống thấm, và bắt đầu cuốn từng hạt đất nhỏ theo. Hiện tượng này gọi là xói ngầm: một đường ống nhỏ hình thành trong đất, nước chảy nhanh hơn, cuốn nhiều đất hơn, ống lớn dần, cho tới khi thân đập sụp.

Bài học là đập đất phải có các lớp lọc đúng cỡ hạt: lớp cát, sỏi xếp sao cho nước đi qua được mà hạt đất không lọt theo, giống như tấm lưới lọc trà giữ bã lại mà nước vẫn chảy. Nền đá nứt nẻ phải được xử lý kỹ bằng phụt vữa bịt khe trước khi đắp. Teton cũng thúc đẩy các chương trình an toàn đập liên bang ở Mỹ và yêu cầu tích nước lần đầu phải chậm, theo dõi chặt.

Ba bài học đặt cạnh nhau

Mỗi sự cố chỉ vào một phần khác nhau của hệ thống đập:

Sự cốKiểu đậpPhần hỏngBài học chính
Malpasset, Pháp, 1959Đập vòm bê tôngNền đá vai đậpKhảo sát và xử lý nền đá, giảm áp lực nước trong khe đá
Vajont, Ý, 1963Đập vòm bê tông rất caoSườn núi lòng hồĐánh giá ổn định toàn bộ lòng hồ, tích nước có kiểm soát
Teton, Mỹ, 1976Đập đấtDòng thấm qua nền và thânLớp lọc, xử lý khe nứt nền, theo dõi khi tích nước lần đầu

Điểm chung của cả ba: thời điểm nguy hiểm thường là những lần hồ lên cao hơn trước, nhất là lần tích nước đầu tiên. Đó là lý do quy trình hiện đại coi giai đoạn tích nước đầu là một phép thử lớn, có quan trắc dày đặc.

Điểm chung thứ hai: trong cả ba trường hợp, đều có dấu hiệu từ trước, như chuyển vị sườn núi, nước thấm bất thường, nhưng dấu hiệu chưa được hiểu đúng mức hoặc phản ứng chưa đủ nhanh. Bài học về quan trắc vì thế luôn đi kèm bài học về cách đọc và hành động theo số liệu.

Những hiểu nhầm hay gặp về an toàn đập

"Đập bê tông thì không thể vỡ." Malpasset là đập bê tông và đã vỡ, nhưng vì nền đá chứ không vì bê tông. Độ an toàn là của cả hệ thân đập, nền và lòng hồ, không riêng vật liệu thân.

"Đập đứng vững là an toàn." Vajont cho thấy thân đập nguyên vẹn mà thảm hoạ vẫn xảy ra. Người kỹ sư đánh giá an toàn hồ chứa phải nhìn cả các sườn núi quanh hồ và vùng hạ lưu.

"Nước thấm qua đập là đập hỏng." Mọi đập đều có thấm, và đập được thiết kế để kiểm soát dòng thấm đó qua lớp lọc, rãnh tiêu. Điều cần lo là lưu lượng thấm tăng bất thường hoặc nước thấm đục, mang theo đất, như dấu hiệu đầu tiên ở Teton.

"Đập càng cũ càng nguy hiểm." Đập cũ được quan trắc, kiểm định và sửa chữa đều đặn có thể rất an toàn; nhiều sự cố lại xảy ra ở đập mới, trong lần tích nước đầu. Tuổi đập chỉ có ý nghĩa khi đi cùng hồ sơ theo dõi.

Đập ngày nay được theo dõi những gì

Từ những bài học đó, một con đập lớn đang vận hành được gắn nhiều thiết bị và có lịch kiểm tra định kỳ. Khi tham quan một nhà máy thuỷ điện hay hồ chứa, bạn có thể thấy dấu vết của chúng:

  • Mốc đo lún và chuyển vị trên đỉnh và mặt đập, đo bằng máy trắc địa theo lịch.
  • Con lắc thuận và con lắc ngược treo trong giếng đứng của đập bê tông, cho biết thân đập nghiêng bao nhiêu milimét theo mùa.
  • Thiết bị đo áp lực nước trong nền và thân đập, cảnh báo khi áp lực tăng bất thường.
  • Rãnh và đập tràn nhỏ đo lưu lượng thấm ở chân hạ lưu; nước thấm đục hơn bình thường là dấu hiệu phải kiểm tra ngay.
  • Trạm đo chuyển vị trên các sườn hồ được đánh giá là có nguy cơ trượt.
  • Quy trình vận hành hồ quy định tốc độ dâng, hạ mực nước và chế độ kiểm tra sau mưa lũ lớn.

Những thiết bị này không gây chú ý, nhưng chúng là cách ngành đập trả món nợ với các bài học Malpasset, Vajont và Teton.

Câu hỏi thường gặp

Đập Malpasset vỡ vì sao?

Theo kết luận điều tra công bố từ lâu, một khối đá nền ở vai trái đập bị áp lực nước trong khe đá đẩy trượt ra, làm đập vòm mất chỗ tì và sụp đổ. Thân bê tông không phải nguyên nhân chính.

Đập Vajont có bị vỡ không?

Không. Thân đập Vajont vẫn đứng gần như nguyên vẹn. Thảm hoạ năm 1963 do một khối sườn núi khổng lồ lở xuống hồ, hất nước thành sóng tràn qua đỉnh đập xuống thung lũng phía dưới.

Xói ngầm trong đập đất là gì?

Là khi dòng nước thấm qua đập hoặc nền cuốn theo các hạt đất nhỏ, tạo thành đường ống rỗng lớn dần bên trong. Nếu không được chặn sớm, ống rỗng làm thân đập sụp, như ở đập Teton năm 1976.

Lớp lọc trong đập đất có tác dụng gì?

Lớp lọc bằng cát, sỏi cỡ hạt chọn lọc cho nước thấm đi qua nhưng giữ hạt đất lại, giống tấm lưới lọc trà. Nhờ đó dòng thấm không cuốn được đất, chặn hiện tượng xói ngầm.

Vì sao lần tích nước đầu tiên được coi là nguy hiểm nhất?

Đó là lần đầu thân đập, nền và sườn hồ chịu áp lực nước thật. Các khuyết tật chưa phát hiện thường lộ ra lúc này, nên quy trình hiện đại yêu cầu tích nước chậm và theo dõi rất dày.

Các hồ chứa ở Việt Nam có được theo dõi như vậy không?

Các đập lớn đều có hệ thống quan trắc và quy trình vận hành, kiểm định an toàn theo quy định. Chi tiết từng hồ do đơn vị quản lý và cơ quan chức năng nắm, người dân nên theo dõi thông tin chính thức.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138