NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Cầu Tacoma Narrows sập năm 1940: gió vừa phải đã xoắn gãy cây cầu treo thế nào

Cầu Tacoma Narrows đổ chỉ bốn tháng sau khi thông xe, trong một cơn gió không quá mạnh. Chuyện gì đã xảy ra, và vì sao không hẳn là cộng hưởng như sách hay kể.

a long suspension bridge with a deep steel truss deck spanning a windy strait, an engineer in a hard hat watching from the shore, overcast sky clearing, wide angle

Cầu treo Tacoma Narrows ở bang Washington, Mỹ, thông xe tháng 7 năm 1940 và đổ ngày 7 tháng 11 cùng năm, khi một cơn gió chỉ khoảng sáu mươi đến bảy mươi kilômét mỗi giờ làm mặt cầu xoắn qua xoắn lại tới mức các thanh treo đứt và nhịp giữa rơi xuống nước. Không ai thiệt mạng; người lái chiếc xe cuối cùng trên cầu kịp bò ra ngoài, chỉ có một chú chó bị kẹt lại trong xe.

Thủ phạm không phải gió bão, cũng không hẳn là "cộng hưởng" theo cách sách phổ thông hay kể, mà là một hiện tượng khí động học nơi chính chuyển động của cầu kéo thêm năng lượng từ gió. Sự cố này đã thay đổi cách cả thế giới thiết kế cầu treo: từ đó, mọi cầu nhịp lớn đều phải thử mô hình trong hầm gió.

Một cây cầu đẹp, mảnh và "biết nhảy múa"

Cây cầu được thiết kế theo xu hướng thời đó: mặt cầu thật mảnh, thanh thoát, chỉ có hai làn xe, dầm biên là một tấm thép đặc cao chừng hơn hai mét thay cho giàn thép rỗng cao vài mét như các cầu treo đời trước. Nhịp chính dài khoảng 850 m, một trong những nhịp treo dài nhất thế giới tại thời điểm đó. Tỉ lệ giữa chiều dài nhịp và bề rộng, bề cao mặt cầu mảnh hơn hẳn mọi cầu treo trước nó.

Ngay từ lúc thi công, công nhân đã thấy mặt cầu nhấp nhô lên xuống theo chiều dọc khi có gió nhẹ. Người dân đặt biệt danh cho nó là "Gertie phi nước đại". Có người lái xe qua cầu chỉ để cảm giác thấy chiếc xe phía trước lúc khuất lúc hiện theo những đợt sóng chạy trên mặt cầu. Các kỹ sư đã thử gắn thêm dây neo, bộ giảm chấn thuỷ lực, nhưng chưa giải quyết được.

Dao động lên xuống ấy khó chịu nhưng chưa nguy hiểm. Điều đáng sợ xảy ra vào buổi sáng tháng 11, khi kiểu dao động đổi sang xoắn: một bên mặt cầu nâng lên trong khi bên kia hạ xuống, như một tờ giấy bị vặn.

Buổi sáng ngày 7 tháng 11 năm 1940

Gió không quá mạnh. Gió hôm đó vào khoảng sáu mươi đến bảy mươi kilômét mỗi giờ, mức mà cầu được tính để chịu dư sức nếu chỉ xét lực đẩy ngang. Đây là chi tiết khiến sự cố thành giáo trình: cầu không đổ vì gió quá lớn.

Một đai kẹp cáp bị trượt ở giữa nhịp. Theo các báo cáo điều tra, một đai kẹp nối cáp chính với hệ treo mặt cầu ở giữa nhịp bị trượt. Sau đó, dao động chuyển hẳn sang kiểu xoắn với một đường "nút" đứng yên ở giữa cầu, hai nửa vặn ngược chiều nhau.

Biên độ lớn dần. Trong khoảng một giờ, mặt cầu nghiêng qua lại tới mức mép này cao hơn mép kia vài mét. Các đoạn phim quay hôm đó vẫn được chiếu trong lớp học vật lý và kỹ thuật khắp thế giới.

Đổ. Các thanh treo lần lượt đứt, một đoạn dài của nhịp giữa rơi xuống eo biển. Tháp và cáp chính vẫn đứng, nhưng cây cầu coi như mất. Phần mặt cầu rơi xuống vẫn nằm dưới đáy eo biển nhiều năm sau đó và được coi như một rạn đá nhân tạo cho sinh vật biển.

Cây cầu đã được cảnh báo trước. Vì cầu rung từ ngày thông xe, đơn vị quản lý đã cho theo dõi và nghiên cứu cách giảm rung, kể cả thử mô hình. Kết quả nghiên cứu chưa kịp áp dụng thì cầu đã đổ, một nhắc nhở rằng dấu hiệu bất thường cần được xử lý dứt điểm, không chỉ ghi nhận.

Không hẳn là cộng hưởng: chuyện "lá cờ bay"

Sách phổ thông hay viết: gió thổi đúng tần số dao động riêng của cầu nên cộng hưởng làm cầu sập. Cách kể đó dễ hiểu nhưng thiếu. Cộng hưởng cổ điển cần một lực đẩy theo nhịp đều, như người đẩy xích đu đúng lúc. Gió hôm đó lại thổi khá đều, không có nhịp nào khớp với cầu.

Lời giải được giới chuyên môn chấp nhận là dao động tự kích khí động học (người trong nghề gọi là flutter). Bạn có thể hình dung lá cờ trong gió đều: gió không đập theo nhịp, nhưng hễ mảnh vải lệch một chút, dòng khí quanh nó đổi, đẩy nó lệch thêm, rồi đổi chiều. Chuyển động của lá cờ tự tạo ra lực làm nó tiếp tục chuyển động. Với mặt cầu Tacoma, mỗi lần mặt cầu xoắn, gió đi qua dầm biên đặc tạo ra các xoáy làm lực xoắn lớn thêm thay vì dập tắt. Năng lượng gió nạp vào mỗi chu kỳ nhiều hơn năng lượng cầu tự tiêu hao, nên biên độ cứ lớn dần.

Thử nhỏ ở nhà: cầm một dải giấy dài trước quạt máy. Để mặt giấy song song luồng gió, nó nằm yên. Nghiêng nhẹ, nó bắt đầu rung, xoắn, rồi phần phật. Dải giấy không cần gió "đúng nhịp"; chính hình dạng và độ mềm của nó làm việc đó.

Hầm gió: người ta thử một cây cầu trước khi nó tồn tại ra sao

Sau sự cố, các nhà nghiên cứu dựng mô hình thu nhỏ của cầu cũ, đặt trong luồng gió nhân tạo và tái hiện được đúng kiểu xoắn đã thấy trên phim. Đó là lúc ngành cầu nhận ra hầm gió, vốn quen thuộc với ngành hàng không, là công cụ bắt buộc cho cầu nhịp lớn.

Một bài thử điển hình ngày nay gồm hai phần. Phần thứ nhất là một đoạn mặt cầu làm đúng hình dáng, treo trên lò xo trong hầm gió, để đo xem ở tốc độ gió nào nó bắt đầu rung, xoắn. Phần thứ hai là mô hình toàn cầu thu nhỏ, có tháp, cáp, mặt cầu, đặt trong luồng gió mô phỏng cả độ rối của gió thật ở vùng đó, nhìn trên mặt nước hay giữa núi. Kết quả cho người kỹ sư biết cần chỉnh mép mặt cầu, thêm khe, đổi lan can hay thêm giảm chấn.

Việc thu nhỏ không đơn giản là làm mô hình nhỏ đi: khối lượng, độ cứng, tần số dao động đều phải được quy đổi theo tỉ lệ để mô hình "cư xử" giống cầu thật. Đó là lý do một mô hình hầm gió cho cầu có khi mất nhiều tháng để chế tạo và thử. Ngày nay mô phỏng máy tính hỗ trợ rất nhiều, nhưng với cầu nhịp lớn, thử thật trong hầm gió vẫn là bước kiểm chứng cuối.

Cầu cũ và cầu làm lại: thay đổi ở đâu

Cầu thay thế mở năm 1950 trên cùng vị trí, dùng lại móng tháp cũ. Những khác biệt chính:

Hạng mụcCầu năm 1940Cầu năm 1950
Dầm mặt cầuDầm biên thép đặc, thấpGiàn thép rỗng, cao, cứng chống xoắn
Gió đi qua mặt cầuBị chặn, sinh xoáy mạnhLọt qua giàn, có khe thoáng trên mặt
Bề rộngHai làn xe, rất hẹp so với nhịpRộng hơn, tỉ lệ ít mảnh hơn
Kiểm chứng thiết kếChủ yếu tính lực tĩnhThử mô hình trong hầm gió trước khi xây

Từ sau năm 1940, các cầu treo lớn dùng một trong hai hướng: dầm giàn cao, cứng như cầu năm 1950, hoặc về sau là dầm hộp thép dạng cánh máy bay, mép vát nhọn để gió lướt qua mà không sinh xoáy mạnh. Cả hai đều được "luyện" trong hầm gió trước khi xây.

Ngành cầu đã học được gì

Sự cố Tacoma Narrows là một trong những lý do chính khiến khí động học công trình trở thành một chuyên ngành riêng. Những thay đổi bền vững nhất:

  • Cầu nhịp lớn phải thử mô hình thu nhỏ trong hầm gió, đo lực và quan sát dao động ở nhiều tốc độ gió, nhiều góc thổi.
  • Độ cứng chống xoắn được coi trọng ngang độ cứng chống uốn; mặt cầu không được mảnh chỉ vì đẹp.
  • Hình dáng mặt cầu được thiết kế để gió đi qua êm: mép vát, khe hở, lan can thoáng.
  • Ngưỡng tốc độ gió gây dao động tự kích phải cao hơn hẳn mức gió lớn nhất dự kiến tại vị trí cầu.
  • Cầu được gắn thiết bị đo gió, đo dao động để theo dõi trong suốt đời khai thác.
  • Bài học về sự tự tin: một xu hướng thiết kế thành công ở nhịp nhỏ không tự động đúng khi kéo dài nhịp ra gấp đôi.

Ngày nay, các cầu dây văng và cầu treo nhịp lớn ở mọi nơi, kể cả Việt Nam, đều trải qua bước thử gió trước khi thi công. Mỗi cây cầu nhịp lớn đứng vững hôm nay đều mang chút bài học của buổi sáng năm 1940.

Những chỗ hay kể sai và điều nên nhớ

Sai thứ nhất là "cầu sập vì bão": gió hôm đó chỉ ở mức vừa. Sai thứ hai là "cộng hưởng như đoàn lính đi đều bước": đó là hiện tượng khác, sẽ được nhắc ở những sự cố cầu đi bộ. Sai thứ ba là "người kỹ sư thiết kế đã không tính gió": thật ra thời đó ai cũng tính lực gió đẩy ngang, chỉ là kiến thức về dao động tự kích của kết cấu dài, mảnh chưa được biết đủ trong ngành cầu.

Điều nên nhớ là cách ngành xây dựng phản ứng: điều tra công khai, ghi lại bằng phim, đưa vào giáo trình, đổi quy trình thiết kế cho mọi cầu sau đó. Đó là lý do một cây cầu chỉ sống bốn tháng lại có ảnh hưởng lâu dài hơn hầu hết những cây cầu đứng vững cả trăm năm.

Nếu bạn đứng trên một cầu treo hiện đại vào ngày gió và thấy mặt cầu rung nhè nhẹ, đó là chuyện bình thường: mọi kết cấu đều dao động. Thứ người kỹ sư kiểm soát là không cho dao động tự lớn dần, và điều đó đã được thử trong hầm gió từ trước khi cây cầu tồn tại.

Câu hỏi thường gặp

Cầu Tacoma Narrows sập vào năm nào?

Cầu thông xe tháng 7 năm 1940 và đổ ngày 7 tháng 11 năm 1940, khoảng bốn tháng sau khi đưa vào sử dụng. Cầu thay thế được mở năm 1950.

Có ai chết trong vụ sập cầu Tacoma Narrows không?

Không có người thiệt mạng. Người lái chiếc xe cuối cùng trên cầu đã bỏ xe chạy thoát; chỉ có một con chó còn kẹt trong xe không được cứu.

Vì sao nói không hẳn là cộng hưởng?

Cộng hưởng cần lực tác động theo nhịp đều khớp với tần số của cầu. Gió hôm đó thổi khá đều; chính chuyển động xoắn của mặt cầu làm dòng gió quanh nó tạo thêm lực, kiểu như lá cờ phần phật trong gió đều. Giới chuyên môn gọi đó là dao động tự kích khí động học.

Cầu treo bây giờ có thể bị như vậy không?

Rủi ro này được kiểm soát bằng thử mô hình trong hầm gió, mặt cầu cứng chống xoắn và hình dáng khí động học. Ngưỡng gió gây dao động nguy hiểm được thiết kế cao hơn hẳn mức gió lớn nhất có thể xảy ra tại chỗ.

Dầm đặc và giàn rỗng khác nhau thế nào khi gặp gió?

Dầm đặc chặn gió, tạo xoáy mạnh phía sau làm mặt cầu bị kéo đẩy. Giàn rỗng cho gió lọt qua, xoáy yếu hơn, lại cứng hơn khi bị xoắn, nên ít bị gió kích động.

Đoạn phim cây cầu xoắn có thật không?

Có. Sự cố được quay lại khá đầy đủ vào ngày đó vì cây cầu vốn đã nổi tiếng là hay rung, nhiều người tới quan sát. Các đoạn phim ấy vẫn được dùng trong giảng dạy vật lý và kỹ thuật cầu đến nay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138