NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Mỏi kim loại là gì: vì sao thép chắc vẫn nứt gãy sau hàng triệu lần rung nhẹ

Bẻ đi bẻ lại một sợi dây thép là nó đứt, dù mỗi lần chỉ bẻ nhẹ. Đó là mỏi kim loại, thủ phạm của nhiều sự cố cầu và giàn khoan đã thành giáo trình.

an inspector in a hard hat and harness examining steel girders beneath an old riveted truss bridge with a flashlight, close medium shot, warm afternoon light filtering through beams

Mỏi kim loại là hiện tượng thép, nhôm hay bất kỳ kim loại nào bị nứt rồi gãy sau rất nhiều lần chịu lực lặp đi lặp lại, dù mỗi lần lực đó nhỏ hơn hẳn sức chịu đựng của vật liệu. Vết nứt bắt đầu từ một điểm rất nhỏ, như một vết xước, lỗ khoan hay mối hàn khuyết, rồi lớn dần qua từng chu kỳ, cho tới khi phần còn lại không đỡ nổi nữa và gãy đột ngột.

Đây là thủ phạm hoặc đồng phạm của nhiều sự cố đã thành giáo trình: cầu Silver ở Mỹ năm 1967, giàn ở Biển Bắc năm 1980, và nhiều vụ khác. Bài này kể nguyên lý bằng một sợi dây thép, rồi đi qua những sự cố đó và cách ngành xây dựng thay đổi sau mỗi lần. Các con số chỉ ghi khoảng, theo kết luận đã công bố từ lâu.

Thử với một chiếc kẹp giấy

Lấy một chiếc kẹp giấy bằng thép, duỗi thẳng một đoạn, rồi bẻ qua bẻ lại ở cùng một chỗ. Lần đầu nó cong mà không sao. Sau khoảng chục lần, chỗ bẻ nóng lên, và rồi nó đứt. Không lần bẻ nào đủ mạnh để bẻ gãy thép ngay, nhưng mỗi lần để lại một chút hư hại không hồi phục. Đó là mỏi, ở dạng rất nhanh vì mỗi lần bẻ khá mạnh.

Trong công trình, lực lặp lại nhỏ hơn nhiều: mỗi chiếc xe tải chạy qua làm dầm cầu võng xuống chút xíu rồi trở lại; mỗi con sóng làm thanh giằng giàn khoan co giãn một chút; gió làm cột đèn đung đưa. Mỗi lần nhỏ đến mức không thấy được, nhưng số lần thì khổng lồ: một cây cầu đông xe chịu hàng chục triệu lượt trong đời, một giàn ngoài biển chịu hàng trăm triệu con sóng.

Điều làm mỏi nguy hiểm là nó gần như không báo trước bằng mắt thường. Kim loại không cong, không võng, vẫn trông hoàn hảo. Vết nứt nhỏ như sợi tóc nằm ở chân một mối hàn, mặt trong một lỗ bu lông, hay dưới lớp sơn. Khi nó đủ dài, chỉ một lần chịu lực lớn hơn bình thường một chút là gãy, rất nhanh.

Ba thứ khiến vết nứt mỏi dễ bắt đầu

Chỗ thay đổi hình dạng đột ngột. Một góc vuông, một lỗ khoan, chỗ tấm dày nối tấm mỏng. Lực chảy trong kim loại giống nước chảy trong suối: gặp chỗ hẹp, chỗ gấp khúc thì dồn lại. Người kỹ sư gọi đó là tập trung ứng suất. Bạn có thể thấy điều này khi xé một tờ giấy: rạch một vết nhỏ ở mép trước, giấy rách dễ hơn hẳn tại đúng vết đó.

Mối hàn. Mối hàn vừa là chỗ thay đổi hình dạng, vừa có thể có lỗ rỗ, xỉ lẫn, vết nứt li ti khi nguội. Ngoài ra kim loại quanh mối hàn bị nung nóng rồi nguội nhanh, tính chất có thể khác phần còn lại. Các quy chuẩn hiện đại xếp từng kiểu chi tiết hàn vào các "hạng mỏi" khác nhau, chi tiết càng xấu thì cho phép lực lặp lại càng nhỏ.

Ăn mòn. Gỉ sét làm mặt kim loại sần, tạo vô số điểm khởi nứt, và môi trường ẩm, muối còn làm vết nứt lớn nhanh hơn. Mỏi và ăn mòn đi cùng nhau là cặp nguy hiểm nhất cho kết cấu thép ngoài trời.

Cầu Silver năm 1967: một mắt xích không có dự phòng

Cầu Silver bắc qua sông Ohio, nối hai bang Tây Virginia và Ohio của Mỹ, là cầu treo dùng chuỗi thanh thép có mắt (giống xích xe đạp phóng to, mỗi mắt là một thanh dẹt có lỗ hai đầu nối bằng chốt) thay cho cáp sợi. Mỗi vị trí trong chuỗi chỉ có hai thanh song song.

Chiều ngày 15 tháng 12 năm 1967, giữa giờ đông xe trước dịp lễ, một thanh mắt xích bị gãy tại lỗ chốt. Thanh còn lại không đỡ nổi, chuỗi đứt, và cả cây cầu sụp xuống sông trong khoảng một phút. Khoảng bốn mươi sáu người thiệt mạng.

Điều tra kéo dài vài năm kết luận vết nứt đã bắt đầu từ một khuyết tật rất nhỏ ở mép lỗ chốt, lớn dần do ăn mòn kết hợp ứng suất qua nhiều năm khai thác. Vết nứt nằm ở chỗ không thể nhìn thấy khi cầu đang dùng, vì bị đầu chốt che. Thêm vào đó, cầu được thiết kế từ những năm 1920, khi xe cộ nhẹ hơn nhiều so với lúc xảy ra sự cố.

Bài học lớn nhất là khái niệm dư thừa: kết cấu mà chỉ một chi tiết hỏng là sập toàn bộ được gọi là kết cấu "không dư". Từ sau đó, người kỹ sư cầu luôn hỏi: nếu bộ phận này gãy, lực có đường nào khác để đi không?

Giàn ở Biển Bắc năm 1980: một lỗ nhỏ trên thanh giằng

Giàn Alexander L. Kielland là một giàn nổi dùng làm nơi ở cho công nhân dầu khí ở Biển Bắc, đứng trên năm chân nổi nối với nhau bằng các thanh giằng ống thép. Tháng 3 năm 1980, trong thời tiết xấu, một thanh giằng gãy, một chân nổi tách ra, và giàn lật trong vòng khoảng nửa giờ. Hơn một trăm người thiệt mạng, một trong những tai nạn nặng nề nhất của ngành dầu khí ngoài khơi.

Theo kết luận điều tra được công bố, vết nứt mỏi bắt đầu từ mối hàn quanh một lỗ khoét trên thanh giằng, lỗ dùng để gắn một thiết bị đo. Mối hàn nhỏ ấy có khuyết tật từ lúc chế tạo, và nằm đúng ở chỗ lực sóng lặp đi lặp lại. Qua thời gian, vết nứt lan gần hết chu vi ống trước khi thanh gãy hẳn.

Sự cố này thay đổi cách thiết kế và kiểm tra các công trình biển: chi tiết phụ như lỗ gắn thiết bị cũng phải được tính mỏi như chi tiết chính; công trình nổi phải giữ được ổn định khi mất một bộ phận; và cứu sinh, xuồng cứu nạn, diễn tập sơ tán được đặt nặng hơn nhiều. Những người đã mất là lý do các quy định ngày nay chặt chẽ như vậy.

Mỏi ở quanh bạn, không chỉ ở cầu và giàn khoan

Hiện tượng mỏi có mặt ở rất nhiều thứ quen thuộc, và nhận ra nó giúp bạn hiểu vì sao công trình lớn phải được kiểm tra đều đặn:

  • Móc phơi đồ bằng dây thép gãy sau vài năm ở đúng chỗ uốn, dù chưa bao giờ treo quá nặng.
  • Chân kính mắt bằng kim loại gãy ở bản lề sau nhiều lần gập mở.
  • Cột đèn cao bên đường cao tốc, cột biển báo lớn đung đưa theo gió và theo luồng khí xe tải chạy qua; chân cột và mối hàn đế là chỗ được kiểm tra kỹ nhất.
  • Cánh máy bay uốn lên xuống mỗi chuyến bay; ngành hàng không là nơi nghiên cứu mỏi sớm và kỹ nhất, ngành cầu học lại rất nhiều từ đó.
  • Bánh xe và trục tàu hoả quay hàng triệu vòng, mỗi vòng là một lần chịu lực lặp lại; đây là một trong những nơi hiện tượng mỏi được phát hiện đầu tiên từ thế kỷ mười chín.

Điểm chung của những ví dụ này: không có lần nào lực vượt quá sức vật liệu, nhưng số lần thì rất nhiều. Khi bạn hiểu điều đó, việc người ta đóng một làn cầu vài đêm để kiểm tra mối hàn sẽ không còn khó hiểu nữa.

Ngành xây dựng đã sửa gì sau những bài học về mỏi

Các thay đổi không đến từ một sự cố duy nhất, mà tích luỹ qua nhiều thập kỷ:

Hạng mụcTrước đâyNgày nay
Thiết kế chi tiếtChủ yếu tính lực lớn nhất một lầnTính thêm số lần lặp lại suốt đời và xếp hạng mỏi từng kiểu chi tiết
Kết cấu dư thừaCó cầu chỉ một đường truyền lựcƯu tiên kết cấu nhiều đường truyền lực; chi tiết không dư được kiểm tra kỹ hơn
Kiểm định cầuKhông có lịch bắt buộc ở nhiều nơiỞ Mỹ có chương trình kiểm định quốc gia từ đầu những năm 1970; nhiều nước kiểm định định kỳ theo quy định
Kiểm tra mối hànChủ yếu nhìn bằng mắtSiêu âm, từ tính, thẩm thấu màu để tìm vết nứt ẩn
ThépÍt quan tâm độ dai ở nhiệt độ thấpChọn thép có độ dai phù hợp để chống nứt giòn

Cũng cần nhắc tới các con tàu chở hàng hàn thép đóng hàng loạt trong Chiến tranh thế giới thứ hai: một số chiếc bị nứt gãy giòn trong nước lạnh, có chiếc gãy đôi ngay khi neo ở cảng. Nghiên cứu sau đó cho thấy vai trò của thép kém dai ở nhiệt độ thấp và của các góc vuông trên thân tàu. Bài học ấy sau này đi thẳng vào cách chọn thép cho cầu và giàn khoan.

Điều người không làm nghề nên biết

Thép không "hết hạn" như hộp sữa. Tuổi thọ mỏi phụ thuộc vào số lần và độ lớn của lực lặp lại, chi tiết cấu tạo và môi trường. Cầu được kiểm định, bảo dưỡng, thay chi tiết đúng lúc có thể dùng rất lâu.

Sơn không chỉ để đẹp. Lớp sơn chống gỉ là tuyến phòng thủ đầu tiên chống ăn mòn, kẻ đồng hành của mỏi. Những đợt cạo sơn, sơn lại trên cầu thép là việc bảo vệ kết cấu, không phải trang trí.

Người kiểm tra cầu là nghề đáng nể. Họ leo vào gầm cầu, treo mình bên trụ, soi từng mối hàn, gõ nghe từng bu lông. Phần lớn vết nứt nguy hiểm được tìm ra nhờ những người này, không phải nhờ may mắn.

Cảnh giác với rung bất thường. Nếu bạn thấy một chi tiết kim loại nơi công cộng như lan can, cột đèn, biển treo rung lắc mạnh bất thường hoặc có vết nứt, báo cho đơn vị quản lý là việc nên làm. Không tự leo trèo kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Mỏi kim loại khác gãy do quá tải thế nào?

Gãy do quá tải xảy ra khi một lực lớn hơn sức chịu của vật liệu tác động một lần. Mỏi là gãy sau rất nhiều lần chịu lực nhỏ lặp đi lặp lại, mỗi lần để lại một chút hư hại, cho tới khi vết nứt đủ lớn.

Cầu Silver sập vì sao?

Theo kết luận điều tra công bố từ lâu, một thanh mắt xích trong chuỗi treo bị nứt từ khuyết tật nhỏ ở mép lỗ chốt, vết nứt lớn dần do ăn mòn và ứng suất. Khi thanh này gãy, chuỗi không còn đường truyền lực dự phòng nên cầu sập.

Vì sao mối hàn hay là nơi bắt đầu vết nứt?

Mối hàn vừa làm thay đổi hình dạng đột ngột, vừa có thể chứa lỗ rỗ, xỉ hoặc vết nứt nhỏ khi nguội. Lực dồn vào những chỗ đó nhiều hơn phần thép xung quanh, nên vết nứt mỏi thường khởi phát ở đây.

Làm sao phát hiện vết nứt mỏi trước khi gãy?

Người kiểm tra dùng mắt kết hợp các phương pháp không phá huỷ như siêu âm, bột từ, chất thẩm thấu màu để tìm vết nứt nhỏ dưới bề mặt. Cầu và giàn quan trọng còn được gắn thiết bị đo theo dõi liên tục.

Kết cấu dư thừa nghĩa là gì?

Là kết cấu có nhiều đường truyền lực, nếu một bộ phận hỏng thì lực chuyển sang bộ phận khác, công trình không sập ngay. Cầu Silver là ví dụ ngược lại: chỉ một thanh gãy là cả cầu đổ.

Cầu bê tông có bị mỏi không?

Có, cốt thép và cáp dự ứng lực trong bê tông cũng chịu mỏi, nhưng thường ít nhạy hơn kết cấu thép hàn vì bê tông nặng và lực lặp lại chiếm tỉ lệ nhỏ hơn. Quy chuẩn thiết kế vẫn yêu cầu kiểm tra mỏi cho một số bộ phận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138