NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Đọc tin "công trình kỷ lục": sáu câu hỏi để biết kỷ lục đó thật sự đo cái gì

Dài nhất, cao nhất, lớn nhất, đầu tiên: mỗi tin công trình kỷ lục đều giấu một tiêu chí. Sáu câu hỏi giúp bạn đọc đúng và trích dẫn không sai.

a young woman student standing on a riverside promenade looking up at a modern bridge pylon, holding a closed notebook, warm late afternoon light, medium shot

Một tin "công trình kỷ lục" chỉ có nghĩa khi bạn biết nó đo theo tiêu chí nào, trong phạm vi nào, tại thời điểm nào và ai công nhận. Thiếu một trong bốn điều đó, câu "dài nhất", "cao nhất", "lớn nhất" có thể đúng mà vẫn gây hiểu lầm, vì người đọc hiểu một kiểu còn người viết đo một kiểu.

Sáu câu hỏi dưới đây là bộ lọc mà người làm nghề hay dùng khi nghe một kỷ lục mới. Nó không nhằm chê công trình nào, mà giúp bạn nể phục đúng chỗ đáng nể, và khi kể lại cho người khác thì không phải đính chính. Ví dụ trong bài chỉ dùng để minh hoạ cách nghĩ; con số cụ thể luôn nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.

Câu một: "nhất" theo thước đo nào?

Mỗi loại công trình có nhiều thước đo. Cầu có tổng chiều dài, nhịp chính, chiều cao trụ tháp, chiều cao tĩnh không dưới gầm. Nhà cao có chiều cao kiến trúc, chiều cao mái, sàn sử dụng cao nhất. Hầm có chiều dài một ống, chiều dài cả hệ, đoạn dưới nước. Đập có chiều cao, khối đắp, dung tích hồ, công suất.

Thước đo quyết định độ khó. Nhịp chính của cầu là khoảng cách giữa hai trụ liền nhau, thứ nói lên độ khó kỹ thuật. Tổng chiều dài lại phụ thuộc nhiều vào địa hình, ví dụ cầu qua đồng bằng ngập lũ phải có cầu dẫn rất dài. Một cầu dài nhất chưa chắc khó nhất.

Phép thử nhỏ. Lấy cây thước nhựa dài, đặt hai đầu lên hai chồng sách cách nhau mười phân, ấn giữa thấy cứng. Kéo hai chồng sách ra năm mươi phân, ấn nhẹ là cong. Cùng cây thước nhưng khoảng giữa hai điểm tựa mới là thứ làm nó yếu đi. Nhịp chính của cầu cũng vậy.

Câu hai: phạm vi so sánh rộng tới đâu?

Cùng một công trình có thể "nhất thế giới", "nhất châu Á", "nhất Đông Nam Á" hoặc "nhất Việt Nam" tuỳ người viết chọn khung. Phạm vi càng hẹp thì kỷ lục càng dễ đạt, và đó không phải lỗi, chỉ cần nói rõ. Cái hay gây hiểu lầm là khi phạm vi bị co hẹp thêm bằng kiểu công trình mà người đọc không để ý: "cầu dây văng một mặt phẳng dây có nhịp lớn nhất", "cầu vòm thép ống nhồi bê tông dài nhất".

Những kỷ lục hẹp như vậy vẫn có giá trị kỹ thuật thật. Một cầu dây văng một mặt phẳng dây, tức chỉ có một hàng cáp ở giữa mặt cầu, khó hơn nhiều so với hai hàng cáp hai bên, vì dầm mặt cầu phải tự chống xoắn. Nếu bài báo giải thích điều đó, bạn sẽ thấy kỷ lục đáng nể. Nếu nó chỉ ghi "nhất" mà không nói kiểu gì, người đọc dễ tưởng đó là kỷ lục toàn diện.

Thói quen tốt khi kể lại là giữ nguyên cả cụm điều kiện: "một trong những cầu dây văng có nhịp chính lớn ở Việt Nam tại thời điểm thông xe". Câu dài hơn một chút nhưng không ai cãi được.

Câu ba: kỷ lục tính tại thời điểm nào?

Kỷ lục công trình có tuổi thọ ngắn hơn chính công trình. Một toà nhà cao nhất nước năm hoàn thành có thể bị vượt chỉ vài năm sau; một cây cầu từng có nhịp lớn nhất châu lục có thể chỉ còn đứng thứ mười. Vì vậy cách viết chuẩn mực là "cao nhất tại thời điểm hoàn thành năm…" chứ không phải "cao nhất hiện nay".

Còn có khác biệt giữa thời điểm hợp long (nối hai nửa kết cấu), thời điểm thông xe kỹ thuật và thời điểm khai thác chính thức. Báo chí đôi khi tuyên bố kỷ lục từ lúc hợp long, khi công trình chưa nghiệm thu. Bên quản lý kỷ lục nghiêm túc thường chỉ tính khi công trình đã hoàn thành và đưa vào sử dụng.

Khi đọc một bài cũ, bạn nhìn ngày đăng. Một bài viết mười năm trước nói "dài nhất" có thể vẫn đúng với thời điểm đó, chỉ không còn đúng bây giờ.

Câu bốn và năm: ai công nhận, đo cách nào

Hai câu này hay đi cùng nhau, vì mỗi bên công nhận có quy ước đo riêng.

Kiểu nguồnHọ thường đo gìĐiểm cần nhớ
Chủ đầu tư, đơn vị quản lýSố liệu thiết kế và nghiệm thuChính xác nhất về con số, nhưng phạm vi "nhất" do họ tự chọn
Hiệp hội nghề nghiệp quốc tế (nhà cao, đập lớn, hầm)Theo tiêu chí công bố công khaiCó định nghĩa rõ, ví dụ không tính cột ăng ten vào chiều cao nhà
Tổ chức ghi nhận kỷ lục đại chúngTheo hồ sơ người đăng ký nộpGhi nhận cái được đăng ký, không chủ động so mọi công trình
Bách khoa, trang tổng hợpGom từ nhiều nguồnTiện tra cứu, nhưng có thể lẫn tiêu chí giữa các dòng
Bài báo, mạng xã hộiThường trích lạiHay làm tròn, hay bỏ mất điều kiện đi kèm

Khi hai nguồn ghi lệch nhau, đừng vội cho là một bên sai. Thử xem họ đo từ đâu đến đâu: chiều dài cầu có tính đường dẫn hai đầu không, chiều cao nhà có tính chóp trang trí không, chiều cao đập đo từ nền hay từ lòng sông. Phần lớn chênh lệch nằm ở đó.

Những con số dễ bị đánh tráo nhất

Qua nhiều năm đọc tin công trình, có vài cặp con số hay bị đem thay nhau, cố ý hoặc vô tình. Nhận ra chúng, bạn tránh được phần lớn những so sánh khập khiễng:

  • Tổng chiều dài cầu và chiều dài phần vượt sông: tổng chiều dài có thể gồm cả cầu cạn dẫn vào, gấp mấy lần phần vượt sông.
  • Chiều cao kiến trúc và chiều cao tới chóp ăng ten của nhà cao: ăng ten là thiết bị có thể tháo lắp, các hiệp hội nhà cao thường không tính.
  • Chiều dài hầm một ống và tổng chiều dài đã đào: con số sau gồm mọi ống, ngách, giếng, nghe rất lớn.
  • Công suất lắp máy và sản lượng điện năm của nhà máy thuỷ điện: một bên là khả năng tối đa, một bên là kết quả thực tế.
  • Dung tích toàn bộ và dung tích hữu ích của hồ chứa: phần nước nằm dưới cửa lấy nước không dùng được.
  • Khối bê tông của cả công trình và của một lần đổ liền mạch: kỷ lục "đổ bê tông liên tục" là chuyện tổ chức thi công, không phải quy mô công trình.

Khi thấy một con số lớn bất thường, bạn hỏi lại: đây là con số thuộc cặp nào, bên nào? Chỉ một câu hỏi đó thôi đã gỡ được đa số hiểu lầm.

Câu sáu: kỷ lục đó có nói lên độ khó không?

Có những kỷ lục thuần về quy mô. Cầu cạn dài hàng chục kilômét qua đồng bằng gồm hàng nghìn nhịp giống nhau, lặp lại một cách làm. Đáng nể về tổ chức thi công, nhưng mỗi nhịp không khó.

Có những kỷ lục nói thẳng vào kỹ thuật. Nhịp chính dài, trụ cao trong vùng gió mạnh, hầm sâu dưới núi nóng, đập vòm mỏng: mỗi mét thêm vào là một bài toán mới về gió, nhiệt, vật liệu.

Có những "đầu tiên" quan trọng hơn mọi "nhất". Lần đầu dùng một công nghệ trong nước, lần đầu làm một kiểu kết cấu, thường là lúc đội ngũ trong nước học được nhiều nhất. Những câu chuyện này ít được giật tít nhưng để lại nhiều nhất cho nghề.

Câu hỏi để tự kiểm. Nếu bỏ chữ "nhất" đi, công trình còn điều gì đáng kể không? Nếu còn, đó mới là chỗ đáng kể lại cho người khác nghe.

Đọc thử một câu tin theo sáu câu hỏi

Giả sử bạn đọc được câu: "Cây cầu X là cầu dài nhất khu vực, vừa hợp long". Đi qua sáu câu hỏi sẽ thấy câu này còn thiếu gì. Dài nhất theo thước đo nào: tổng chiều dài hay nhịp chính? Khu vực là tỉnh, vùng hay cả nước? Hợp long nghĩa là chưa khai thác, vậy kỷ lục tính từ lúc nào? Ai công nhận: chủ đầu tư tự công bố hay một bên độc lập? Chiều dài có tính đường dẫn hai đầu không? Và quan trọng nhất, cây cầu khó ở chỗ nào?

Viết lại cho đủ, câu đó có thể thành: "Tính theo tổng chiều dài phần cầu, khoảng hơn hai kilômét, cây cầu X dài nhất trong các cầu bắc qua sông này tại thời điểm thông xe, theo số liệu của đơn vị quản lý; phần khó nhất là nhịp chính vượt luồng tàu, làm theo kiểu dầm đúc hẫng". Câu dài hơn hẳn, nhưng người đọc biết chính xác mình đang nể điều gì.

Bạn không cần lúc nào cũng viết dài như vậy. Chỉ cần trong đầu có sẵn sáu câu hỏi, bạn sẽ tự nhận ra khi nào một tin kỷ lục đáng tin, khi nào nên tra thêm, và khi nào nó chỉ là cách nói cho kêu.

Khi bạn tự viết hay kể về một công trình kỷ lục

Dù là bài thuyết trình ở trường hay bài đăng sau chuyến du lịch, bạn có thể theo một khuôn đơn giản:

  1. Nêu tên công trình và loại công trình: cầu dây văng, hầm xuyên núi, đập vòm…
  2. Nêu thước đo đi kèm kỷ lục: nhịp chính, tổng chiều dài, chiều cao từ nền…
  3. Nêu phạm vi và thời điểm: "tại thời điểm hoàn thành năm…, trong phạm vi…".
  4. Ghi con số dạng khoảng, làm tròn, và nói rõ nguồn là chủ đầu tư hay cơ quan quản lý.
  5. Thêm một câu về độ khó kỹ thuật: bài toán gì đã được giải.
  6. Nếu không chắc con số, viết chung: "hơn một nghìn mét", "hàng chục tầng", thay vì đoán.

Khuôn này giúp phần trình bày của bạn bền theo thời gian: mười năm sau, kỷ lục có thể đã bị vượt, nhưng câu bạn viết vẫn đúng.

Nếu là bài thuyết trình ở lớp, bạn có thể thêm một phép thử cầm tay để minh hoạ thước đo, như cây thước đặt trên hai chồng sách cho nhịp cầu, hay ống hút dài cho hầm. Người nghe sẽ nhớ cái thước lâu hơn nhớ con số.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cùng một cây cầu mà báo này ghi dài hơn báo kia?

Thường do một bên tính cả cầu dẫn và đường dẫn hai đầu, bên kia chỉ tính phần cầu chính vượt sông. Ngoài ra còn do làm tròn và do lấy số từ thiết kế hay từ nghiệm thu.

"Kỷ lục tại thời điểm hoàn thành" nghĩa là gì?

Nghĩa là công trình đứng đầu theo tiêu chí đó vào năm nó được đưa vào sử dụng. Sau đó có thể đã có công trình khác vượt qua, nên câu này luôn đúng còn câu "hiện nay lớn nhất" thì phải kiểm lại thường xuyên.

Nhịp chính có quan trọng hơn tổng chiều dài không?

Về độ khó kỹ thuật thì thường là có, vì nhịp chính là khoảng cầu phải vượt mà không có trụ đỡ ở giữa. Tổng chiều dài nói nhiều hơn về địa hình và quy mô thi công.

Kỷ lục do tổ chức ghi nhận kỷ lục đại chúng công nhận có phải là kỷ lục kỹ thuật không?

Không hẳn. Các tổ chức này ghi nhận theo hồ sơ được đăng ký và tiêu chí họ đặt ra. Kỷ lục kỹ thuật thường được giới chuyên môn so theo định nghĩa của hiệp hội nghề nghiệp từng lĩnh vực.

Không biết chắc con số thì nên viết thế nào?

Viết dạng khoảng hoặc mô tả chung như "hơn một nghìn mét", "cao hơn trăm mét", kèm lời dặn đối chiếu nguồn chính thức. Đoán một con số cụ thể dễ làm thông tin sai lan rộng.

"Đầu tiên" và "lớn nhất" cái nào đáng nể hơn?

Mỗi cái đáng nể theo cách riêng. "Lớn nhất" nói về quy mô và giới hạn kỹ thuật; "đầu tiên" nói về bước học nghề và làm chủ công nghệ. Nhiều người trong nghề coi trọng những lần đầu tiên hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138