Tháp Pisa nghiêng vì nền đất dưới một phía của tháp mềm và lún nhiều hơn phía kia, còn kho thóc Transcona ở Canada đổ nghiêng vì lớp sét dưới móng bị ép quá sức chịu và trượt sang một bên. Một bên là lún chậm, kéo dài nhiều thế kỷ; một bên là phá hoại nền đất xảy ra trong vòng một ngày. Cả hai đều không đổ sập, và cả hai đều được cứu.
Hai câu chuyện này nằm trong gần như mọi giáo trình địa kỹ thuật vì chúng cho thấy hai cách khác nhau mà đất có thể phản bội công trình. Bài viết kể chúng bằng ví dụ đời thường và nhắc những gì ngành xây dựng đã học được. Số liệu ghi theo mức khoảng mà các nghiên cứu đã công bố; muốn trích dẫn chính xác, bạn đối chiếu nguồn chính thức.
Đất nền phản bội công trình theo hai cách
Cách thứ nhất là lún. Đất bị nén lại dưới sức nặng công trình, giống miếng bọt biển ướt bị ấn: nước bị ép ra từ từ, miếng bọt mỏng dần. Với đất sét, quá trình này có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều chục năm. Nếu lún đều, công trình chỉ thấp xuống một chút. Nếu lún lệch, một phía lún nhiều hơn phía kia, công trình nghiêng.
Cách thứ hai là phá hoại sức chịu tải. Khi tải trọng vượt quá sức chịu của đất, đất không nén từ từ nữa mà bị xô ra hai bên, như khi bạn ấn ngón tay quá mạnh vào một khối bột: bột phồng lên quanh ngón tay và ngón tay lún sâu đột ngột. Công trình có thể nghiêng hoặc chìm xuống rất nhanh.
Tháp Pisa là ví dụ của cách thứ nhất. Kho thóc Transcona là ví dụ của cách thứ hai. Đặt hai câu chuyện cạnh nhau, bạn sẽ hiểu vì sao người kỹ sư móng luôn phải kiểm tra cả hai: đất chịu được không, và nếu chịu được thì lún bao nhiêu, có đều không.
Tháp Pisa: nghiêng ngay từ lúc đang xây
Tháp chuông của nhà thờ chính toà Pisa ở Ý được khởi công vào khoảng năm 1173. Tháp cao khoảng năm mươi sáu mét, bằng đá cẩm thạch, nặng khoảng mười bốn nghìn tấn, đứng trên một móng vòng khá nông. Bên dưới là các lớp đất bồi gồm cát, bùn và sét mềm, do sông và biển để lại.
Khi tháp xây tới khoảng tầng thứ ba thì bắt đầu nghiêng. Việc xây bị gián đoạn gần một thế kỷ vì chiến tranh. Khoảng thời gian dừng đó, theo nhiều nhà nghiên cứu, lại là điều may: đất sét có thời gian cố kết, chặt lại và mạnh lên, nếu xây liền một mạch có thể tháp đã đổ từ thời đó.
Khi xây tiếp, những người thợ đã cố sửa nghiêng bằng cách làm các tầng trên hơi lệch về phía ngược lại, nên nếu nhìn kỹ, tháp không thẳng mà hơi cong như quả chuối. Tháp hoàn thành sau gần hai thế kỷ, và vẫn tiếp tục nghiêng chậm qua các thế kỷ sau. Vào cuối thế kỷ hai mươi, độ nghiêng lên tới khoảng năm độ rưỡi, đỉnh tháp lệch khỏi chân khoảng gần năm mét theo phương ngang, và các nghiên cứu cảnh báo tháp đã gần tới giới hạn.
Cứu tháp Pisa: rút đất chứ không đổ thêm bê tông
Từ năm 1990, tháp đóng cửa với du khách và một nhóm chuyên gia quốc tế được lập để cứu nó. Những gì đã làm, theo trình tự công bố:
- Chặn tạm: đặt các khối chì nặng lên phía chân tháp không nghiêng, như đặt quả cân lên đầu kia của cái bập bênh, để kéo tháp về một chút và giữ ổn định.
- Đai giữ: quấn các đai thép quanh tầng dưới để thân đá không bị nứt vỡ trong khi làm việc.
- Thử một phương án neo, nhưng làm đất phản ứng xấu, tháp nghiêng thêm một chút trong thời gian ngắn; nhóm phải dừng lại, rút kinh nghiệm.
- Phương án chính: khoan nghiêng xuống dưới phía chân tháp không nghiêng, rút ra từng chút đất rất nhỏ. Đất phía đó sụt xuống nhẹ, tháp từ từ "ngả" về lại.
- Theo dõi liên tục bằng thiết bị đo chính xác, mỗi lần rút đất đều tính toán trước và đo kết quả.
- Khoảng năm 2001, tháp mở cửa lại sau khi độ nghiêng giảm khoảng nửa độ, đỉnh tháp lùi về khoảng bốn mươi centimét.
Điểm đáng nể của phương án là nó không chống lại đất mà dùng chính đất: thay vì cố đẩy phía nghiêng lên, người ta để phía kia hạ xuống. Nhóm cũng cố ý không làm tháp thẳng lại hoàn toàn: tháp chỉ được đưa về độ nghiêng của vài thế kỷ trước, vì độ nghiêng chính là thứ làm nên nó.
Kho thóc Transcona: nghiêng gần ba mươi độ trong một ngày
Kho thóc Transcona gần thành phố Winnipeg ở Canada là một cụm silo bê tông lớn, xây xong năm 1913. Kho đứng trên một bè móng bê tông đặt trên lớp sét. Khi bắt đầu đổ thóc vào lần đầu, lúc kho mới đầy khoảng phần lớn sức chứa, kho bắt đầu lún và nghiêng. Chỉ trong khoảng một ngày, cả khối kho nghiêng khoảng hai mươi bảy độ, một phía chìm sâu xuống đất, phía kia nhô lên.
Điều kỳ lạ là khối bê tông của kho gần như không nứt vỡ: nó nghiêng nguyên khối như một hộp diêm bị chống một bên. Thủ phạm nằm ở đất: lớp sét dưới móng không chịu nổi tải trọng của thóc đầy kho, bị xô ra hai bên, đất quanh phía chìm phồng lên thành gò.
Thời đó, việc tính sức chịu tải của đất chưa phát triển như ngày nay; người ta thử tải trên bề mặt và cho là đủ, mà không biết bên dưới có lớp sét yếu hơn. Nhiều thập kỷ sau, khi ngành cơ học đất đã trưởng thành, các nhà nghiên cứu quay lại khảo sát, tính toán và thấy kết quả khớp với lý thuyết. Transcona từ đó trở thành ví dụ mẫu cho bài giảng sức chịu tải của nền.
Kho được kéo thẳng lại bằng cách đào dưới phía nhô lên, chống kích từng chút, rồi làm móng mới tựa xuống lớp đá sâu. Sau đó kho tiếp tục được sử dụng nhiều năm, một kết thúc hiếm có cho một sự cố trông như thảm hoạ.
Hai sự cố đặt cạnh nhau
So sánh giúp thấy rõ vì sao chúng thành hai bài khác nhau trong giáo trình:
| Tiêu chí | Tháp Pisa | Kho thóc Transcona |
|---|---|---|
| Kiểu hư hỏng | Lún lệch kéo dài | Phá hoại sức chịu tải của nền |
| Tốc độ | Rất chậm, qua nhiều thế kỷ | Rất nhanh, trong khoảng một ngày |
| Lớp đất gây chuyện | Sét mềm, đất bồi không đều dưới hai phía | Lớp sét yếu nằm sâu dưới móng |
| Thân công trình | Đá xây, cong nhẹ do người thợ sửa lệch | Khối bê tông gần như nguyên vẹn |
| Cách cứu | Rút đất phía không nghiêng | Kích đỡ, làm móng mới xuống lớp đá |
| Bài học chính | Đất không đều và tốc độ chất tải quan trọng | Phải khảo sát và tính đất ở độ sâu đủ lớn |
Hai bài học bổ sung cho nhau: khảo sát đất phải đủ sâu và đủ nhiều điểm, và khi đất yếu thì cách chất tải (nhanh hay chậm, đều hay lệch) quan trọng không kém tổng tải trọng.
Đến Pisa, nhìn gì ngoài việc chụp ảnh "đỡ tháp"
Phần lớn du khách tới Pisa để chụp tấm ảnh giơ tay như đang đỡ tháp. Nếu bạn muốn nhìn bằng con mắt của người làm móng, có vài thứ đáng để ý. Đứng lùi ra xa, nhìn dọc thân tháp từ phía nghiêng, bạn sẽ thấy các tầng trên hơi bẻ về phía ngược lại: đó là dấu vết của những người thợ thời trung cổ cố sửa nghiêng trong lúc xây. Tháp vì thế cong nhẹ chứ không thẳng tắp.
Nhìn xuống chân tháp, phía nghiêng có một rãnh vòng thấp hơn mặt sân xung quanh: chân tháp đã lún sâu tới mức người ta phải đào bao quanh cho lộ đế. Đi một vòng quần thể, bạn sẽ để ý nhà thờ chính toà và nhà rửa tội bên cạnh cũng có độ nghiêng và lún nhẹ, vì chúng đứng trên cùng một nền đất bồi. Tháp chỉ là công trình cao và mảnh nhất nên lộ rõ nhất.
Nếu leo lên tháp, bạn sẽ cảm nhận độ nghiêng bằng chính đôi chân: cầu thang xoắn bên trong có đoạn như đang leo dốc, đoạn như đang xuống dốc dù vẫn đi lên, vì trục tháp không thẳng đứng. Trên các ban công vòng, phía nghiêng cho cảm giác hơi chông chênh hơn hẳn phía kia.
Cuối cùng, hãy nhớ những thứ bạn không nhìn thấy: các thiết bị đo nghiêng, đo lún vẫn được gắn và theo dõi liên tục. Tháp đứng vững hôm nay không phải vì đất đã thôi lún, mà vì có người theo dõi từng milimét.
Ngành xây dựng đã học được gì
Khảo sát địa chất là bước không được cắt bớt. Ngày nay công trình lớn phải khoan khảo sát nhiều lỗ, sâu xuống dưới vùng mà tải trọng còn ảnh hưởng, lấy mẫu đất thí nghiệm. Transcona là lời nhắc vì sao thử trên bề mặt là không đủ.
Móng sâu khi đất yếu. Trên đất bồi mềm, công trình nặng thường đặt trên cọc xuống tới lớp đất tốt hoặc đá. Nhiều toà nhà cao ở các đồng bằng ven sông được dựng trên cọc khoan nhồi dài hàng chục mét vì lý do này.
Quan trắc lún là việc dài hạn. Công trình lớn trên đất yếu được gắn mốc đo lún và theo dõi nhiều năm sau khi hoàn thành. Pisa cho thấy lún có thể tiếp tục rất lâu.
Chất tải từ từ. Với đất sét yếu, người ta có khi đắp gia tải trước, chờ đất cố kết rồi mới xây, hoặc xây chậm theo giai đoạn. Khoảng nghỉ gần một thế kỷ của tháp Pisa là một bài học vô tình về chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tháp Pisa không đổ?
Tháp đã ở rất gần giới hạn vào cuối thế kỷ hai mươi. Nhờ các khoảng dừng thi công giúp đất chặt lại, và nhờ đợt cứu tháp từ năm 1990 tới khoảng 2001 rút đất phía không nghiêng, độ nghiêng đã giảm khoảng nửa độ và tháp được đánh giá ổn định lâu dài.
Tháp Pisa cao bao nhiêu và nghiêng bao nhiêu?
Tháp cao khoảng năm mươi sáu mét. Trước đợt cứu, tháp nghiêng khoảng năm độ rưỡi; sau đợt cứu còn khoảng gần bốn độ. Con số chính xác nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý quần thể di tích.
Sao không dựng tháp Pisa thẳng lại hẳn?
Độ nghiêng là đặc điểm làm nên giá trị của tháp, và kéo thẳng hoàn toàn sẽ tạo thêm rủi ro cho thân đá cổ. Mục tiêu chỉ là đưa tháp về mức an toàn, tương đương độ nghiêng của vài thế kỷ trước.
Kho thóc Transcona có bị vỡ không?
Khối kho bê tông gần như nguyên vẹn dù nghiêng khoảng hai mươi bảy độ. Kho được kéo thẳng lại, đặt lên móng mới tựa vào lớp đá và tiếp tục sử dụng nhiều năm.
Lún lệch nguy hiểm hơn lún đều vì sao?
Lún đều chỉ làm công trình thấp xuống, kết cấu ít bị ảnh hưởng. Lún lệch làm một phía thấp hơn phía kia, công trình nghiêng hoặc bị vặn, sinh nứt và có thể mất ổn định.
Vì sao nói khảo sát đất phải đủ sâu?
Tải trọng công trình lan xuống đất tới độ sâu khá lớn. Nếu chỉ thử ở bề mặt mà bên dưới có lớp đất yếu như ở Transcona, móng vẫn có thể bị phá hoại dù lớp trên trông rất chắc.