NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Đập cao nhất và đập lớn nhất khác nhau ra sao: bốn thước đo của một con đập

Đập cao nhất chưa chắc là đập lớn nhất. Chiều cao thân đập, khối đắp, dung tích hồ và công suất nhà máy là bốn kỷ lục khác nhau, đọc sao cho khỏi lẫn.

a towering concrete arch dam wedged in a narrow rocky gorge, seen from the downstream riverbed with two tiny engineers in hard hats, low angle, bright midday sky

"Đập lớn nhất" có ít nhất bốn nghĩa: thân đập cao nhất, thân đập có khối đắp lớn nhất, hồ chứa nước nhiều nhất, và nhà máy thuỷ điện công suất lớn nhất. Bốn kỷ lục này thường thuộc về bốn công trình khác nhau. Một con đập vòm mảnh trong hẻm núi có thể cao hơn mọi đập khác mà khối bê tông lại nhỏ, còn một đập đất thấp trải dài nhiều kilômét có thể giữ một hồ nước khổng lồ.

Hiểu bốn thước đo này, bạn sẽ đọc được những câu như "đập cao nhất thế giới", "thuỷ điện lớn nhất Đông Nam Á" mà không bị dẫn đi sai. Số liệu trong bài là mức khoảng, ghi theo thời điểm hoàn thành; khi cần chính xác, bạn đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư hoặc cơ quan quản lý.

Bốn thước đo đặt cạnh nhau

Mỗi thước đo trả lời một câu hỏi riêng, và đơn vị cũng khác hẳn nhau.

Thước đoTrả lời câu hỏiĐơn vịKiểu đập hay đứng đầu
Chiều cao thân đậpĐập dựng cao bao nhiêu từ nền thấp nhấtmétĐập vòm bê tông trong hẻm núi hẹp, đập đá đổ
Khối đắp thân đậpPhải đổ, đắp bao nhiêu vật liệutriệu mét khốiĐập đất, đập đá dài và dày
Dung tích hồ chứaHồ giữ được bao nhiêu nướctỷ mét khốiĐập chắn sông lớn ở vùng thung lũng rộng
Công suất nhà máyPhát được bao nhiêu điện cùng lúcmegaoát (MW)Sông nhiều nước, cột nước cao

Hai thước đo đầu nói về công trình, hai thước đo sau nói về cái mà công trình tạo ra. Người kỹ sư nể một con đập vì thân đập; người làm điện nể nó vì công suất; người làm thuỷ lợi nể nó vì dung tích. Mỗi người có lý của mình.

Chiều cao đập đo từ đâu

Chiều cao đập thường đo từ điểm thấp nhất của nền móng (chỗ thân đập cắm sâu nhất vào đá sau khi đã bóc lớp đất, đá phong hoá) lên tới đỉnh đập. Điều này có nghĩa là một phần chiều cao nằm khuất dưới lòng sông cũ, bạn đứng ở hạ lưu không thể thấy hết. Có nguồn lại đo từ mặt lòng sông, con số khi đó thấp hơn vài chục mét.

Tại thời điểm hoàn thành vào khoảng năm 2013, đập vòm Cẩm Bình cấp I (Jinping I) ở Trung Quốc được ghi là đập cao nhất, khoảng 305 m. Trước đó nhiều năm, đập đá đổ Nurek ở Tajikistan, khoảng 300 m, giữ danh hiệu này. Đập Hoover ở Mỹ, khoảng 220 m, từng là biểu tượng của đập cao vào những năm 1930. Bạn thấy kỷ lục chiều cao đổi theo từng thời kỳ, nên luôn nên kèm năm.

Ở Việt Nam, đập thuỷ điện Hoà Bình là đập đất đá, đập Sơn La là đập bê tông đầm lăn; cả hai cao hơn một trăm mét. Muốn ghi con số cụ thể, bạn nên tra số liệu của đơn vị quản lý nhà máy vì các bài báo thường làm tròn khác nhau.

Vì sao đập vòm cao mà nhẹ, đập đất thấp mà nặng

Đập vòm sống nhờ hai vách núi. Hãy cầm một tấm bìa uốn cong, mặt lồi quay về phía bạn, rồi ép vào giữa hai cuốn sách. Ấn vào mặt lồi, tấm bìa không bẹp mà đẩy lực sang hai bên sách. Đập vòm làm đúng như vậy: nước đẩy vào mặt cong, lực truyền sang hai vai núi đá. Nhờ thế thân đập mỏng được, khối bê tông ít, nhưng chỉ làm được ở hẻm núi hẹp có đá hai bên thật chắc.

Đập trọng lực sống nhờ sức nặng của chính nó. Giống một khối gạch to đặt chặn cửa: nước đẩy ngang nhưng khối nặng quá, ma sát với nền giữ nó lại. Loại này cần nhiều bê tông hơn đập vòm, đổi lại ít đòi hỏi hai vai núi.

Đập đất đá sống nhờ bề rộng. Thân đập là một ngọn đồi đắp nhân tạo, chân rộng gấp nhiều lần chiều cao, giữa có lõi chống thấm. Khối đắp vì thế rất lớn, dù chiều cao không bằng đập vòm. Những đập có khối đắp kỷ lục hầu hết là loại này.

Hệ quả khi so kỷ lục. Đập cao nhất thường là đập vòm hoặc đập đá đổ trong hẻm sâu; đập có khối đắp lớn nhất thường là đập đất dài; hai danh sách gần như không trùng nhau. Nói "đập lớn nhất" mà không nói lớn theo nghĩa nào là bỏ lửng câu chuyện.

Dung tích hồ và công suất: hai kỷ lục không nằm ở thân đập

Dung tích hồ chứa phụ thuộc chủ yếu vào địa hình phía sau đập: một thung lũng rộng, nông nhưng dài có thể giữ nhiều nước hơn một hẻm sâu nhưng hẹp. Vì vậy hồ chứa lớn nhất thế giới theo dung tích, như hồ Kariba trên sông Zambezi ở châu Phi, lại nằm sau một con đập vòm không quá cao, khoảng hơn trăm mét. Dung tích hồ cũng có hai cách ghi: tổng dung tích (kể cả phần nước chết dưới cửa lấy nước) và dung tích hữu ích (phần thật sự dùng được), nên con số trên báo có thể lệch nhau rất xa.

Công suất nhà máy thuỷ điện phụ thuộc vào hai thứ: lượng nước chảy qua tua bin mỗi giây và độ chênh mực nước từ hồ xuống hạ lưu (cột nước). Sông lớn nhiều nước như sông Dương Tử cho phép nhà máy Tam Hiệp có công suất lắp máy khoảng hơn 22 nghìn MW tại thời điểm hoàn thành toàn bộ tổ máy, dù thân đập không phải cao nhất.

Thêm một lưu ý: có những "hồ chứa" lớn thật ra là hồ tự nhiên được nâng mực nước bằng một con đập thấp ở cửa ra. Khi đó dung tích ghi cho công trình gồm cả lượng nước vốn đã có từ trước, nên con số rất lớn nhưng không nói gì về tầm vóc của con đập. Các danh sách nghiêm túc thường tách riêng loại hồ này.

Còn một chỗ hay lẫn: công suất lắp máy là mức tối đa khi mọi tổ máy cùng chạy; sản lượng điện năm là tổng điện thật sự phát ra, phụ thuộc lượng nước từng năm. Hai nhà máy cùng công suất có thể phát lượng điện chênh nhau đáng kể.

Đọc một câu "đập kỷ lục" trên báo theo năm bước

Mỗi khi gặp câu "đập lớn nhất", "hồ lớn nhất", "thuỷ điện lớn nhất", bạn thử đi qua năm bước sau:

  1. Hỏi lớn theo thước đo nào: chiều cao, khối đắp, dung tích hay công suất.
  2. Hỏi phạm vi: thế giới, châu lục, khu vực, một nước, hay "đập vòm lớn nhất", "đập đá đổ cao nhất" trong một nhóm kiểu đập.
  3. Hỏi thời điểm: kỷ lục tại thời điểm hoàn thành hay hiện nay; nhiều đập mới đã vượt các tên cũ.
  4. Hỏi cách đo: chiều cao từ nền hay từ lòng sông, dung tích toàn bộ hay hữu ích, công suất lắp máy hay sản lượng.
  5. Đối chiếu ít nhất một nguồn chính thức của chủ đầu tư, cơ quan quản lý hoặc hội đập lớn quốc tế trước khi trích con số.

Năm bước này mất chưa tới một phút nhưng giúp bạn tránh phần lớn những câu so sánh khập khiễng, kiểu đem dung tích hồ này so với chiều cao đập kia.

Đứng ở chân đập, nhìn gì để đoán kiểu đập

Nếu có dịp tham quan một nhà máy thuỷ điện, bạn có thể tự đoán kiểu đập chỉ bằng mắt. Nhìn từ trên đỉnh xuống, thân đập cong vồng về phía hồ, mặt hạ lưu dốc đứng và mỏng là đập vòm. Thân đập thẳng, mặt hạ lưu nghiêng đều như sườn một khối tam giác khổng lồ, bằng bê tông xám là đập trọng lực. Còn nếu thấy một con dốc phủ đá hộc hoặc cỏ, thoải tới mức có thể đi bộ lên được, gần như chắc chắn đó là đập đất đá.

Để ý thêm đường tràn xả lũ: ở đập bê tông, tràn thường nằm ngay trên thân đập, có các cửa van cung xếp hàng; ở đập đất đá, tràn phải đặt riêng sang một bên vai núi, vì nước tràn qua đỉnh đập đất sẽ xói sạch thân đập. Chi tiết này cho thấy thân đập là bằng chất liệu gì mà không cần đọc bảng giới thiệu.

Cuối cùng là các mốc đo nhỏ gắn trên đỉnh và mặt đập, các hộp thiết bị ở chân: đó là hệ thống quan trắc theo dõi lún, chuyển vị và thấm. Con đập nào được nể phục cũng là con đập được theo dõi đều đặn suốt đời, không phải chỉ lúc khánh thành.

Những hiểu nhầm hay gặp

"Đập cao thì phát điện nhiều." Cột nước cao giúp mỗi khối nước sinh nhiều năng lượng hơn, nhưng nếu sông ít nước thì công suất vẫn nhỏ. Nhiều nhà máy công suất lớn nhất nằm trên sông nhiều nước với đập không quá cao.

"Đập càng dày càng an toàn." An toàn của đập phụ thuộc vào kiểu đập có hợp với nền đá, với lũ lớn nhất có thể xảy ra, với việc kiểm soát thấm hay không. Một đập vòm mỏng đúng chỗ an toàn không kém một đập trọng lực dày.

"Hồ chứa lớn nhất là hồ có mặt nước rộng nhất." Diện tích mặt hồ và dung tích là hai chuyện; hồ rộng mà nông có thể chứa ít nước hơn hồ hẹp mà sâu.

"Đập lâu năm thì yếu hơn đập mới." Bê tông của đập trọng lực còn tiếp tục cứng lên nhiều năm sau khi đổ, và nhiều đập xây từ đầu thế kỷ trước vẫn vận hành tốt nhờ được theo dõi, sửa chữa đều đặn. Tuổi đập không nói được gì nếu không đi kèm hồ sơ quan trắc.

"Kỷ lục ghi trên bảng ở chân đập là chính xác nhất." Bảng giới thiệu ở điểm tham quan thường làm tròn cho dễ nhớ. Số liệu thiết kế, số liệu nghiệm thu nằm trong hồ sơ của đơn vị quản lý.

Câu hỏi thường gặp

Đập cao nhất thế giới là đập nào?

Tại thời điểm hoàn thành vào khoảng năm 2013, đập vòm Cẩm Bình cấp I ở Trung Quốc, cao khoảng 305 m, được ghi là đập cao nhất. Kỷ lục có thể đã đổi khi các đập mới hoàn thành, nên bạn nên kiểm tra nguồn chính thức mới nhất.

Thuỷ điện lớn nhất thế giới theo công suất là nhà máy nào?

Nhà máy Tam Hiệp trên sông Dương Tử thường được nhắc với công suất lắp máy khoảng hơn 22 nghìn MW. Đây là kỷ lục về công suất, không phải về chiều cao đập hay dung tích hồ.

Vì sao đập vòm lại mỏng hơn đập trọng lực?

Đập vòm chuyển áp lực nước sang hai vai núi đá giống như mặt cong của tấm bìa ép giữa hai cuốn sách, nên không cần dựa vào khối nặng của chính nó. Đổi lại, nó chỉ dựng được ở hẻm núi hẹp, đá hai bên tốt.

Dung tích toàn bộ và dung tích hữu ích khác nhau thế nào?

Dung tích toàn bộ là tất cả nước hồ chứa được tới mực nước dâng bình thường. Dung tích hữu ích chỉ là phần nằm giữa mực nước cao và mực nước thấp nhất được phép hạ, tức phần thật sự dùng để phát điện hoặc cấp nước.

Ở Việt Nam đập nào cao nhất?

Các đập lớn như Sơn La, Hoà Bình, Lai Châu đều cao hơn một trăm mét và thường được nhắc khi nói về đập cao. Chiều cao chính xác và cách đo nên tra từ đơn vị quản lý nhà máy vì báo chí làm tròn khác nhau.

Đập có khối đắp lớn nhất có phải đập to nhất không?

Nếu "to" nghĩa là nhiều vật liệu nhất thì đúng. Nhưng đập có khối đắp lớn thường là đập đất trải dài, không cao bằng đập vòm và không hẳn có hồ hay nhà máy lớn nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138