Đê sông Hồng thời xưa được đắp hoàn toàn bằng sức người: chọn đất thịt pha sét, đổ thành từng lớp mỏng rồi đầm chặt, mái đê làm thoải và trồng cỏ, chỗ nước xoáy thì kè bằng cừ tre, rọ tre nhồi đá; dọc đê có cống để tiêu nước và điếm để người canh đê mùa lũ. Không có máy, nhưng có một hệ thống tổ chức và kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều thế kỷ.
Sử cũ chép việc đắp đê lớn ở kinh thành từ thời Lý, đầu thế kỷ mười hai, và thời Trần đã đặt chức quan chuyên coi đê, cho đắp đê dọc sông từ đầu nguồn ra tới biển. Từ đó qua nhiều triều đại, đê được tôn cao, mở rộng, nối dài thành một trong những hệ thống đê sông lớn của thế giới. Bài này không kể lịch sử từng triều mà đi vào câu hỏi kỹ thuật: một con đê đất chặn được nước lũ nhờ đâu, và người xưa đắp, giữ nó ra sao.
Đê đất chặn nước bằng cách nào
Thoạt nghe, dùng đất để chặn nước có vẻ lạ, vì đất gặp nước là nhão. Bí mật nằm ở chỗ đất được chọn và được nén. Đất sét pha có hạt rất mịn; khi bị đầm chặt, các hạt ép sát nhau, khe hở giữa chúng nhỏ tới mức nước chỉ thấm qua rất chậm. Thử ở nhà: lấy hai cốc nhựa đục lỗ đáy, một cốc đổ cát khô, một cốc đổ đất thịt ẩm rồi dùng chày nén thật chặt, rót nước lên cả hai. Nước chảy qua cốc cát gần như ngay lập tức, còn cốc đất nén thì nước đọng lại trên mặt rất lâu.
Con đê còn chặn nước nhờ khối lượng. Một con đê to, mặt cắt hình thang, đáy rộng gấp nhiều lần mặt, nặng tới mức nước lũ ép vào một bên không đẩy nổi nó trượt. Mái đê thoải để đất không tự sạt, và để lực nước ép lên mái được đất phía dưới đỡ.
Cuối cùng là thời gian. Lũ sông Hồng thường lên rồi xuống trong vài ngày đến vài tuần. Con đê không cần kín tuyệt đối, chỉ cần nước thấm qua chậm hơn tốc độ lũ rút. Người xưa hiểu điều này bằng kinh nghiệm, nên họ quan tâm nhiều đến chỗ đất xấu, hang mối, nơi nước có thể tìm ra đường tắt.
Đắp một đoạn đê bằng tay: trình tự truyền thống
Kỹ thuật dân gian đắp đê được truyền qua các đời và còn được dùng khi tu bổ đê nhỏ ở nhiều địa phương tới gần đây. Trình tự cơ bản:
- Chọn tuyến trên nền đất chắc, tránh vũng bùn, ao cũ. Dọn sạch cỏ, rễ cây, lớp đất mặt nhiều mùn ở chân đê, vì những thứ đó mục ra sẽ thành đường cho nước.
- Lấy đất từ bãi xa chân đê một quãng, không đào sát chân vì sẽ làm yếu nền. Đất tốt là đất thịt pha sét, không lẫn rác, độ ẩm vừa phải: nắm lại thành nắm, không chảy nước, thả xuống không vỡ vụn.
- Gánh đất bằng quang gánh, đổ thành từng lớp mỏng chỉ khoảng một gang tay, san đều.
- Đầm lớp đất bằng vồ gỗ, chày nện hoặc nhiều người giẫm chân theo hàng, đầm đi đầm lại tới khi mặt đất chắc, giẫm không lún. Xong mới đổ lớp tiếp theo.
- Lên dần theo mặt cắt hình thang, mái phía sông thường thoải hơn mái phía đồng để chịu sóng và nước xoáy.
- Trồng cỏ mái đê, hàng tre ở chân đê phía sông, để rễ giữ đất và tre chắn sóng khi lũ lên.
Bí quyết nằm ở bước thứ ba và thứ tư: lớp mỏng, đầm kỹ. Đổ một lần thật dày rồi đầm thì chỉ chặt được phần mặt, phần dưới vẫn xốp, về sau thành chỗ yếu. Kỹ thuật thi công đê hiện đại bằng máy lu cũng theo đúng nguyên tắc này.
Chống xói ở chỗ nước xoáy: cừ tre, rọ đá và rồng tre
Nước sông không chỉ dâng mà còn cắt. Ở những khúc sông cong, dòng chính đánh thẳng vào bờ, cuốn đất chân đê đi từng ngày. Đê dù cao, chân bị khoét thì vẫn sạt. Người xưa gọi những chỗ ấy là chỗ hiểm, đánh dấu và gia cố riêng.
Cừ tre đóng thành hàng. Những cây tre nguyên, đầu vạt nhọn, được đóng xuống bùn thành hàng dày ở chân bờ, đan cành tre hoặc phên vào giữa. Hàng cừ giữ đất phía sau, làm dòng chảy chậm lại.
Rọ tre nhồi đá, xếp như con rồng. Người ta đan những chiếc rọ dài bằng tre, nhồi đá hộc vào, thả xuống chân bờ chỗ nước xoáy, xếp nối nhau thành một khối dài, dân gian gọi là rồng tre hay rồng đá. Rọ dẻo, ôm theo đáy sông, đá trong rọ không bị cuốn đi rời từng viên.
Phên tre, bó cành ép đất. Ở mái đê bị sóng đánh, phên tre hoặc bó cành cây được ghim xuống mặt mái, chắn sóng không cào đất trực tiếp. Rẻ, nhanh, thay được hằng năm.
Giữ bãi ngoài đê như một lớp đệm. Dải đất bồi giữa đê và lòng sông, có tre và cây bụi, làm nước lũ chậm lại trước khi chạm chân đê. Người xưa hiểu rằng đê đứng xa mép sông một quãng thì an toàn hơn đê sát dòng chảy, nên khi đắp mới thường chừa bãi, và khi bãi bị sông ăn mất thì phải tính đắp đê lùi vào trong.
Cống qua đê: chỗ khó nhất của một con đê
Đồng ruộng phía trong đê cần tiêu nước mưa ra sông, và mùa khô cần lấy nước sông vào. Vì vậy phải có cống xuyên qua thân đê, và đây là chỗ đê dễ vỡ nhất.
- Mặt tiếp xúc giữa cống và đất là đường thấm tắt. Đất đầm sát vào một khối gạch hay gỗ không bao giờ khít bằng đất với đất. Nước lũ dễ len dọc mặt ngoài thân cống mà đi sang phía đồng.
- Người xưa làm cống bằng gạch, đá hoặc gỗ lim. Thân cống có những vành gờ nhô ra quanh thân, gọi chung là tường chắn thấm, để đường thấm dọc thân phải đi vòng, dài hơn và chậm hơn.
- Cửa cống đóng bằng ván phai. Những tấm ván gỗ thả chồng vào khe hai bên miệng cống, khi lũ lên thì thả thêm ván, chèn đất sét vào khe.
- Cống được canh riêng mùa lũ. Người canh đê luôn để mắt tới đoạn có cống, vì nước rỉ ra ở hạ lưu cống thường là dấu hiệu sớm của nguy cơ.
Nguyên tắc kéo dài đường thấm này vẫn có mặt trong mọi cống qua đê hiện đại, chỉ khác là bằng bê tông và vật liệu chống thấm. Người làm thuỷ lợi gọi đây là bài toán thấm dọc mặt tiếp xúc, và nó được tính kỹ trong thiết kế.
Mạch đùn và giếng lọc ngược: hộ đê bằng kinh nghiệm
Khi lũ lên cao, nước sông ép mạnh xuống nền dưới chân đê, tìm đường đi qua lớp cát nằm sâu dưới đất rồi phun lên ở phía đồng, thành những chỗ nước sủi bọt. Dân gian gọi là mạch đùn hay mạch sủi. Nếu nước trong, đó là thấm bình thường. Nếu nước đục, mang theo cát, nghĩa là đất nền đang bị cuốn đi, tạo thành một đường hầm nhỏ dưới chân đê, và đó là dấu hiệu nguy hiểm.
Cách xử lý truyền thống rất khéo: không bịt kín mạch đùn, vì bịt thì nước sẽ tìm chỗ khác phun lên. Thay vào đó, người hộ đê vây quanh mạch đùn bằng một vòng bao đất hoặc bờ đất, bên trong rải từng lớp cát, sỏi, đá dăm từ mịn tới thô. Nước vẫn chảy ra, nhưng cát nền bị giữ lại bởi lớp lọc. Cách làm này gọi là giếng lọc ngược.
Nguyên lý giống như cái phễu pha cà phê có giấy lọc: nước đi qua, bã ở lại. Nó cho thấy người xưa không đối đầu với nước mà dẫn nước theo cách có kiểm soát.
Điếm canh đê và tổ chức giữ đê qua nhiều thế kỷ
Một con đê đất chỉ bền khi có người chăm. Dọc tuyến đê cũ ở đồng bằng Bắc Bộ còn lại những ngôi điếm canh đê, nhà nhỏ xây gạch đặt trên mặt đê, nơi người được giao canh ngồi trực mùa lũ, để sẵn cuốc, xẻng, đèn, trống báo. Ngày thường, việc giữ đê gồm phát cỏ, lấp hang chuột, diệt tổ mối, cấm đào bới hay trồng cây to trên thân đê.
Mối là kẻ thù thầm lặng của đê đất. Tổ mối dưới thân đê có thể là cả một hệ hang thông nhau, mùa khô không thấy gì, mùa lũ nước theo hang mà xuyên qua. Người xưa dò mối bằng cách xem đường mối đùn đất trên mặt đê, rồi đào bắt tổ và lấp lại bằng đất đầm kỹ.
Về tổ chức, sử cũ ghi việc đặt quan coi đê từ thời Trần, việc huy động dân các làng đắp đê vào mùa khô, và trách nhiệm của từng làng với đoạn đê trước mặt mình. Chính bộ máy chăm sóc liên tục này, chứ không phải một lần đắp, đã giữ cho hệ thống đê đứng được qua nhiều thế kỷ.
Đi trên đê: những dấu vết kỹ thuật bạn có thể nhìn thấy
Nhiều đoạn đê ngày nay đã được tôn cao, mở rộng và gia cố hiện đại, nhưng dấu vết kỹ thuật xưa vẫn còn nếu biết nhìn. Lần tới đi trên một con đê ở đồng bằng, để ý:
- Mặt cắt hai mái không giống nhau: mái phía sông thường thoải hơn, có khi có thêm một bậc cơ ở lưng chừng.
- Lũy tre dọc chân đê phía sông, nhiều nơi là tre trồng từ lâu để chắn sóng.
- Những ngôi điếm canh đê nhỏ trên mặt đê, có nơi còn giữ nguyên kiến trúc gạch cũ.
- Cống qua đê với cửa ván hoặc cửa van, chú ý các tường cánh hai bên miệng cống.
- Đoạn kè đá ở khúc sông cong, nơi dòng chính áp sát bờ.
- Ao, đầm dọc phía đồng: nhiều chỗ là dấu vết của lần vỡ đê xưa, nước xoáy khoét thành vực.
Những chi tiết ấy biến một chuyến đi xe máy trên đê thành một buổi học về kỹ thuật thuỷ lợi. Và nó giúp hiểu vì sao người làm đê thời nào cũng coi trọng việc canh giữ không kém việc đắp mới.
Câu hỏi thường gặp
Đê sông Hồng được đắp từ bao giờ?
Sử cũ chép việc đắp đê lớn ở kinh thành từ thời Lý, đầu thế kỷ mười hai, và thời Trần đã có quan chuyên coi đê, cho đắp đê dọc sông từ đầu nguồn tới biển. Qua nhiều triều đại, đê được tôn cao và nối dài dần.
Vì sao đê đất lại chặn được nước?
Vì đất thịt pha sét được đầm chặt từng lớp mỏng thì khe hở giữa các hạt rất nhỏ, nước chỉ thấm qua rất chậm. Thân đê to, mặt cắt hình thang nặng tới mức nước không đẩy trượt được, và lũ thường rút trước khi nước kịp thấm xuyên.
Mạch đùn ở chân đê là gì?
Là chỗ nước từ sông thấm qua lớp đất dưới nền đê rồi phun lên ở phía đồng khi lũ cao. Nước trong thì thường không đáng lo, nước đục kéo theo cát là dấu hiệu nền đê đang bị cuốn, cần báo ngay cho lực lượng hộ đê.
Giếng lọc ngược hoạt động thế nào?
Người hộ đê vây quanh mạch đùn rồi rải nhiều lớp cát, sỏi, đá từ mịn tới thô. Nước vẫn thoát ra nhưng cát nền bị giữ lại, nên đường thấm dưới chân đê không bị khoét rộng thêm.
Rồng tre trên đê là gì?
Là những rọ dài đan bằng tre, nhồi đá hộc, thả nối nhau ở chân bờ chỗ nước xoáy. Rọ dẻo, ôm theo đáy sông, giữ đá không bị cuốn đi từng viên, nhờ đó chống xói chân đê.
Vì sao không được trồng cây to hay đào bới trên thân đê?
Rễ cây to khi chết mục đi để lại đường rỗng cho nước, cây đổ khi bão làm bật cả mảng đất. Đào bới làm thân đê mỏng và lỏng ra. Cả hai đều tạo chỗ yếu khi lũ lên.