Âu thuyền là một khoang nước kín có cửa ở hai đầu, nằm giữa hai đoạn sông hoặc kênh có mực nước chênh nhau; tàu chạy vào khoang, cửa đóng lại, rồi người ta cho nước chảy vào hoặc chảy ra cho tới khi mặt nước trong khoang bằng phía bên kia, cửa mở và tàu đi tiếp. Phần nâng hạ hoàn toàn do trọng lực làm: nước từ phía cao tự chảy xuống khoang, nước trong khoang tự chảy ra phía thấp. Hầu hết các âu lớn không dùng máy bơm để nâng tàu.
Nghe đơn giản, nhưng để một khoang chứa hàng chục nghìn khối nước đầy lên trong vài chục phút mà con tàu không bị giật dây, không chòng chành, cửa van không bị nước xé toạc, người kỹ sư phải giải nhiều bài toán khéo. Bài này đi từng phần: vì sao cần âu, nước vào ra lối nào, cánh cửa tự khoá nhờ đâu, các kiểu âu nhiều bậc và âu tiết kiệm nước, và khi đứng xem một âu thật thì nên để ý gì.
Vì sao sông và kênh cần âu thuyền
Nước luôn tìm chỗ thấp. Một con sông chảy từ vùng đồi xuống đồng bằng có độ dốc, và ở những khúc dốc gắt hay có thác ghềnh thì tàu không đi được. Khi người ta xây đập để giữ nước làm thuỷ điện, tưới ruộng hay ngăn mặn, phía trên đập và phía dưới đập chênh nhau vài mét tới hàng chục mét. Một con kênh vượt qua vùng đồi cũng vậy: muốn giữ cho kênh có nước thì phải chia nó thành nhiều đoạn phẳng như những bậc thang, mỗi bậc cao hơn bậc kia.
Con tàu không leo bậc được. Đường bộ có thể đi vòng cho thoải, đường sắt có thể khoét hầm, nhưng mặt nước thì phải phẳng, không có kiểu kênh nghiêng. Âu thuyền là lời giải lâu đời nhất cho bài toán này: thay vì bắt con tàu leo dốc, người ta làm cho chính mặt nước quanh con tàu nâng lên hoặc hạ xuống.
Ý tưởng ấy đã có từ nhiều thế kỷ trước ở châu Á và châu Âu, ban đầu với cửa gỗ và sức người kéo. Âu hiện đại vẫn giữ nguyên lý cũ, chỉ khác ở vật liệu, cách dẫn nước và hệ điều khiển. Cũng vì thế mà âu thuyền là một trong số ít công trình lớn chạy gần như hoàn toàn bằng trọng lực: điện chỉ dùng để mở đóng cửa và van, còn việc nặng nhất là nâng cả con tàu chở hàng nghìn tấn thì nước tự làm.
Một lượt nâng tàu diễn ra theo những bước nào
Lấy ví dụ một con tàu đi từ đoạn kênh thấp lên đoạn kênh cao. Trình tự ở hầu hết các âu đều giống nhau:
- Khoang âu đang ở mực nước thấp, cửa phía dưới mở. Tàu chạy chậm vào khoang, buộc dây vào các cọc hoặc phao neo trượt dọc tường âu.
- Cửa phía dưới đóng lại. Lúc này khoang âu là một cái bể kín, chỉ còn nối với phía trên qua hệ cống dẫn nước có van.
- Van phía trên mở dần. Nước từ đoạn kênh cao chảy qua các đường ống ngầm trong tường hoặc dưới đáy, trào lên từ nhiều lỗ nhỏ rải khắp đáy khoang.
- Mặt nước trong khoang dâng lên, đỡ con tàu nổi lên theo. Phao neo trượt lên theo tàu nên dây buộc không bị căng.
- Khi mực nước trong khoang bằng mực nước phía trên, hai bên không còn chênh áp, cửa phía trên mới mở được. Tàu chạy ra đoạn kênh cao.
- Đi xuống thì làm ngược lại: tàu vào khoang đầy, cửa trên đóng, van phía dưới mở cho nước chảy ra, mặt nước hạ, cửa dưới mở.
Điểm đáng chú ý là ở bước thứ năm: cửa âu không được thiết kế để mở khi còn chênh nước. Áp lực nước ép cánh cửa chặt vào khung, muốn mở cũng không mở nổi. Chính sự “bướng bỉnh” này là một lớp an toàn tự nhiên: không ai có thể mở nhầm cửa khi một bên đang cao hơn bên kia vài mét.
Nước vào ra lối nào để con tàu không chòng chành
Không xả nước qua cửa. Nếu mở một khe ở chân cửa cho nước ồ vào, dòng chảy sẽ mạnh ở một đầu, xô con tàu dồn về phía kia và giật đứt dây buộc. Âu lớn vì thế có đường cống riêng chạy trong thân tường hai bên, rồi chia nhánh xuống đáy khoang.
Chia nhỏ dòng chảy. Dưới đáy khoang có hàng chục, có khi hàng trăm cửa xả nhỏ, bố trí sao cho nước dâng đều cùng lúc trên cả chiều dài khoang. Giống như khi đổ nước vào bồn tắm qua vòi sen thay vì dội cả xô: mặt nước lên êm hơn nhiều.
Mở van từ từ. Van không bật mở hết ngay. Người vận hành, hoặc chương trình tự động, mở theo một nhịp đã tính trước: chậm lúc đầu khi chênh nước lớn và dòng chảy mạnh nhất, nhanh dần về sau. Nhờ vậy thời gian một lượt vẫn ngắn mà tàu không bị xô.
Dây buộc phải chạy theo tàu. Tàu nâng lên vài mét đến hàng chục mét, dây buộc cố định sẽ căng đứt hoặc kéo nghiêng tàu. Các âu lớn có phao neo đặt trong rãnh dọc tường, nổi lên hạ xuống cùng mặt nước, tàu buộc vào đó suốt lượt nâng.
Phép thử nhỏ tại nhà. Thả một chiếc nắp chai vào bồn rửa đang có nước, rồi mở vòi chảy mạnh ở một đầu: nắp chai bị đẩy trôi. Làm lại nhưng để nước chảy nhẹ qua một tấm lưới đặt dưới đáy: nắp chai gần như đứng yên trong khi mặt nước vẫn dâng. Đó là toàn bộ bí mật của hệ cống dẫn nước.
Cửa âu chữ V: cánh cửa tự khoá nhờ chính sức nước
Ở nhiều âu thuyền, hai cánh cửa khi đóng không thẳng hàng mà gặp nhau thành hình chữ V nhọn, mũi nhọn hướng về phía nước cao. Kiểu cửa này được dùng rộng rãi từ thời Phục Hưng ở châu Âu và đến nay vẫn còn rất phổ biến, vì nó khéo một cách lạ lùng.
Hãy hình dung hai người tì vai vào nhau trên một cây cầu khỉ hẹp: càng bị đẩy mạnh từ phía trước, họ càng tì chặt vào nhau. Hai cánh cửa chữ V cũng vậy. Nước phía cao ép lên cánh cửa, lực ấy truyền dọc theo cánh về phía khớp cửa ở tường và ép hai mép cánh vào nhau. Nước càng chênh thì khe giữa hai cánh càng kín. Không cần chốt, không cần khoá.
Khi mực nước hai bên đã bằng, lực ép biến mất, cánh cửa chỉ còn là một tấm thép nặng nổi một phần trong nước, và một bộ xi lanh thuỷ lực hoặc tời có thể đẩy nó xoay mở khá nhẹ nhàng. Những âu rất lớn hoặc âu có chênh nước cao thì dùng loại cửa khác: cửa trượt ngang chui vào một hốc trong tường, cửa nâng thẳng đứng như cửa cuốn, hoặc cửa quay quanh trục nằm. Mỗi loại đổi lấy một ưu điểm: cửa trượt chịu được khoang rộng, cửa nâng tiết kiệm chỗ, còn cửa chữ V rẻ và bền nhất cho khoang vừa phải.
Âu một bậc, âu nhiều bậc và âu có bể tiết kiệm nước
Chênh nước càng lớn thì càng khó làm một khoang âu duy nhất. Người kỹ sư có vài cách xếp khoang khác nhau, mỗi cách có cái giá riêng:
| Kiểu âu | Cách làm | Điểm mạnh | Cái giá phải trả |
|---|---|---|---|
| Âu một bậc | Một khoang duy nhất giữa hai mực nước | Đơn giản, qua nhanh, dễ vận hành | Chênh nước lớn thì tường và cửa phải rất dày, tốn nhiều nước mỗi lượt |
| Âu nhiều bậc nối liền | Các khoang xếp nối nhau như bậc thang, cửa khoang này là cửa khoang kia | Vượt được chênh cao lớn, mỗi cửa chỉ chịu một phần | Tàu đi lên và đi xuống phải chờ nhau, mất thời gian |
| Âu nhiều bậc tách rời | Các âu đặt cách nhau, giữa là những đoạn kênh ngắn | Tàu hai chiều tránh nhau được ở đoạn giữa | Tốn đất, tốn công đào nhiều đoạn kênh |
| Âu đôi song song | Hai dãy âu chạy cạnh nhau | Một dãy lên, một dãy xuống cùng lúc; một dãy bảo trì thì dãy kia vẫn chạy | Công trình to gần gấp đôi |
| Âu có bể tiết kiệm nước | Bên cạnh khoang có vài bể chứa ở các độ cao khác nhau | Thu lại một phần lớn nước mỗi lượt để dùng lượt sau | Mỗi lượt lâu hơn, công trình phức tạp hơn |
Ở một số đập lớn trên thế giới, người ta làm hẳn dãy âu đôi năm bậc để tàu vượt qua đập cao. Khi đọc những con số như chiều cao vượt, số bậc hay thời gian mỗi lượt, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của cơ quan quản lý công trình, vì mỗi tài liệu có thể tính theo mực nước khác nhau trong năm.
Nước của mỗi lượt đi đâu và vì sao điều đó quan trọng
Mỗi lần một con tàu đi xuống, cả khoang âu đầy nước được tháo ra phía thấp. Mỗi lần một con tàu đi lên, cũng chừng ấy nước được lấy từ phía cao. Với một con sông lớn nhiều nước thì không sao, nhưng với một con kênh đào vượt đồi, nước ở đoạn cao nhất là thứ quý nhất: nó phải được dẫn từ hồ chứa, suối, hoặc bơm lên. Một âu bận rộn có thể tiêu một lượng nước rất lớn mỗi ngày.
Đây là lý do nhiều kênh đào xưa phải xây cả hệ hồ chứa và mương dẫn nước chạy hàng chục cây số chỉ để nuôi đoạn kênh trên đỉnh. Cũng vì thế mà bể tiết kiệm nước ra đời: khi tháo khoang, thay vì xả hết xuống dưới, người ta cho tầng nước trên cùng chảy vào bể cao nhất, tầng kế tiếp vào bể thấp hơn, và chỉ phần đáy mới xả đi. Lượt sau, các bể trả nước ngược lại theo thứ tự. Một phần lớn nước được dùng lại.
Ở vùng cửa sông ven biển, âu còn có thêm việc nữa: giữ nước mặn không lấn vào trong. Mỗi lần mở cửa, một ít nước mặn lọt vào khoang. Các công trình ngăn mặn có âu tàu phải tính toán cả chuyện này, chẳng hạn chỉ mở âu ở những giờ triều phù hợp hoặc có hệ xả rửa khoang.
Đứng xem một âu thuyền thật, nên để ý gì
Nếu có dịp đi qua một âu tàu trên sông hay trong một công trình thuỷ lợi, đây là những chi tiết đáng nhìn kỹ:
- Vết rêu và vạch nước trên tường khoang: hai vệt ngang rõ rệt cho thấy mực nước cao và thấp mà khoang thường xuyên chuyển qua lại.
- Hình dạng cửa khi đóng: thẳng hay gãy chữ V, mũi chữ V quay về phía nào. Phía mũi nhọn quay về chính là phía nước cao.
- Mặt nước lúc khoang đang đầy lên: nếu thấy nước sủi nhẹ đều trên cả mặt khoang chứ không cuộn ở một đầu, đó là hệ cống phân phối đáy đang làm việc.
- Các rãnh dọc tường có phao hoặc cọc neo: nhìn con tàu buộc dây vào đâu và dây đó có trượt theo tàu không.
- Đèn tín hiệu ở hai đầu âu: tàu chỉ được vào khi đèn cho phép, vì người điều khiển phải tính thứ tự lượt lên và lượt xuống.
- Thời gian một lượt: bấm giờ từ lúc cửa đóng tới lúc cửa kia mở. Bạn sẽ thấy với chênh nước vài mét, thời gian ngắn hơn nhiều so với tưởng tượng.
Một chuyện hay hiểu sai: nhiều người nghĩ âu thuyền có máy bơm khổng lồ đẩy nước lên. Ở đa số âu, máy chỉ làm việc nhẹ là đóng mở cửa và van; nước lên xuống là do trọng lực, giống như nước chảy từ bồn trên mái xuống vòi trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Âu thuyền có dùng máy bơm để nâng tàu không?
Phần lớn âu thuyền không dùng máy bơm để nâng tàu. Nước chảy từ đoạn kênh cao vào khoang và từ khoang ra đoạn thấp nhờ trọng lực. Máy móc chỉ dùng để đóng mở cửa và van, cùng hệ đèn và điều khiển.
Một lượt qua âu mất bao lâu?
Tuỳ chênh nước, kích thước khoang và số bậc. Âu nhỏ chênh vài mét có thể chỉ mất mười mấy phút cho cả lượt vào, nâng và ra. Âu nhiều bậc vượt đập cao thì tàu có thể mất vài giờ để đi hết.
Vì sao cửa âu không mở được khi hai bên còn chênh nước?
Vì nước phía cao ép cánh cửa chặt vào khung và vào nhau với một lực rất lớn. Chỉ khi mặt nước hai bên bằng nhau, lực ép biến mất, cánh cửa mới quay được. Đó là cơ chế an toàn tự nhiên chống mở nhầm.
Âu thuyền khác thang nâng tàu thế nào?
Âu thuyền nâng tàu bằng cách thay đổi mực nước trong một khoang cố định. Thang nâng tàu thì nhấc cả một bể nước chứa con tàu lên xuống bằng đối trọng, cáp hoặc trục quay, dùng khi chênh cao quá lớn hoặc thiếu nước.
Âu thuyền có làm mất nước của kênh không?
Có. Mỗi lượt đi xuống xả một khoang nước về phía thấp. Vì vậy kênh vượt đồi phải có hồ chứa nuôi đoạn trên cao, và nhiều âu hiện đại có bể tiết kiệm nước để thu lại phần lớn lượng nước cho lượt sau.
Ở Việt Nam có âu thuyền không?
Có. Âu tàu xuất hiện ở một số công trình thuỷ lợi, đập dâng và cống ngăn mặn để tàu thuyền vẫn đi qua được. Kích thước nhỏ hơn các âu trên kênh đào quốc tế, nhưng nguyên lý giống hệt, bạn có thể đối chiếu thông tin của đơn vị quản lý từng công trình.