Bê tông La Mã bền gần hai nghìn năm chủ yếu nhờ ba điều: chất kết dính là vôi trộn tro núi lửa, đông cứng được cả dưới nước và tiếp tục chặt lại theo thời gian; công trình được làm theo dáng chỉ chịu nén như vòm, mái vòm, tường dày; và bên trong không có thanh thép nào để gỉ. Điều thứ ba thường bị bỏ quên, nhưng chính nó giải thích phần lớn khoảng cách tuổi thọ giữa đền cổ và cầu bê tông hiện đại.
Câu chuyện này không có nghĩa là người xưa giỏi hơn và bê tông hôm nay kém đi. Bê tông La Mã chịu lực yếu hơn nhiều, đông cứng chậm, và những công trình còn lại tới nay là số ít sống sót trong vô số công trình đã đổ. Hiểu đúng chuyện vôi và tro núi lửa giúp ta trùng tu di tích đúng cách, và gợi ý cho ngành vật liệu hiện đại vài hướng đáng thử.
Vôi đi một vòng: từ đá, thành bột, rồi lại thành đá
Vữa vôi là vật liệu kết dính cổ xưa nhất mà nhiều nền văn minh cùng dùng. Hành trình của nó là một vòng tròn khép kín đẹp đẽ.
- Đá vôi, hay vỏ sò, được nung trong lò ở nhiệt độ cao. Khí cacbonic bay ra, còn lại vôi sống dạng cục, nhẹ và rất háo nước.
- Vôi sống được dội nước, sôi lên sùng sục và toả nhiệt mạnh, nở thành vôi nhuyễn. Người thợ xưa thường ngâm vôi trong hố nhiều tháng, có khi nhiều năm, cho vôi thật mịn.
- Vôi nhuyễn trộn với cát thành vữa, dùng để xây gạch đá hay trát tường.
- Khi vữa khô dần, vôi hút khí cacbonic trong không khí và từ từ biến trở lại thành đá vôi, gắn chặt các hạt cát lại với nhau. Vòng tròn khép lại: đá thành bột, bột lại thành đá.
Quá trình hoá đá này đi từ ngoài vào trong và rất chậm; với tường dày, lõi vữa có thể mất nhiều năm, thậm chí lâu hơn, mới cứng hẳn. Vữa vôi thuần cũng không cứng lại được dưới nước, vì nó cần không khí. Đó là giới hạn mà người La Mã đã vượt qua bằng một nguyên liệu đặc biệt.
Tro núi lửa: thứ biến vữa vôi thành bê tông
Quanh vịnh Napoli ở miền nam nước Ý có những lớp tro núi lửa mà người La Mã khai thác ở vùng Pozzuoli, từ đó sinh ra tên gọi pozzolan cho cả nhóm vật liệu này. Tro núi lửa chứa nhiều silic và nhôm ở dạng dễ phản ứng. Khi trộn với vôi và nước, chúng tạo ra các hợp chất kết dính cứng lại nhờ phản ứng với nước, không cần chờ hút khí cacbonic, nên đông cứng được cả trong lòng tường dày lẫn dưới nước.
Người La Mã trộn hỗn hợp vôi và tro này với đá vụn, gạch vỡ, rồi nện từng lớp vào khuôn hoặc giữa hai lớp tường gạch. Cách làm khác bê tông hiện đại: không đổ lỏng mà gần như nện khô, nên khối bê tông đặc và ít nước thừa. Với các mái vòm lớn, họ chọn đá nhẹ hơn cho phần trên cao, đá nặng hơn cho phần dưới, một cách phân bổ sức nặng rất thông minh.
Các nhà văn kỹ thuật thời La Mã đã ghi lại công thức và cách dùng tro này cho công trình dưới nước. Nhờ nó, họ xây được bến cảng, chân cầu và móng ngập nước ở khắp vùng Địa Trung Hải, nhiều phần còn tồn tại tới nay.
Bê tông biển càng ngâm càng chắc: điều giới nghiên cứu mới hiểu
Những khối bê tông của các bến cảng La Mã ngâm trong nước biển gần hai nghìn năm, đáng lẽ phải mục rã. Các nghiên cứu vi cấu trúc công bố trong khoảng mười năm trở lại đây cho thấy điều ngược lại: nước biển thấm vào, phản ứng với tro núi lửa và vôi, làm mọc ra những tinh thể khoáng mới trong các lỗ rỗng và vết nứt nhỏ, khiến khối bê tông chặt hơn theo thời gian.
Một hướng nghiên cứu khác chú ý tới những hạt vôi trắng nhỏ lẫn trong bê tông La Mã, trước đây bị coi là dấu hiệu trộn ẩu. Giả thuyết mới cho rằng đó là dấu vết của việc trộn vôi sống trực tiếp khi còn nóng, và các hạt vôi này đóng vai trò kho dự trữ: khi có vết nứt và nước thấm vào, vôi hoà tan rồi kết tinh lại, tự lấp vết nứt. Đây là giả thuyết đang được kiểm chứng, chưa phải kết luận cuối cùng của giới khoa học.
Cả hai phát hiện đều đang được ngành vật liệu thử áp dụng: bê tông có khả năng tự lành vết nứt nhỏ, xi măng dùng ít clinker hơn để giảm khí thải. Nếu muốn theo dõi chủ đề này, bạn nên đọc từ các tạp chí khoa học và cơ quan nghiên cứu chính thức, vì báo chí phổ thông hay thổi phồng thành "bí mật đã được giải mã hoàn toàn".
So sánh bê tông La Mã và bê tông hiện đại
So sánh dưới đây ở mức khái quát, đủ để thấy vì sao không thể nói đơn giản bên nào "tốt hơn".
| Tiêu chí | Bê tông La Mã | Bê tông cốt thép hiện đại |
|---|---|---|
| Chất kết dính | Vôi và tro núi lửa | Xi măng nung ở nhiệt độ rất cao, có thể pha tro bay, xỉ |
| Sức chịu nén | Thấp hơn nhiều | Cao hơn nhiều lần, chọn được theo yêu cầu |
| Tốc độ đông cứng | Chậm, nhiều tuần tới nhiều năm | Đạt gần đủ cường độ thiết kế sau khoảng bốn tuần |
| Chịu kéo, chịu uốn | Gần như không, nên chỉ dùng cho vòm, tường dày, mái vòm | Có cốt thép, làm được dầm dài, sàn mỏng, nhà trăm tầng |
| Kẻ thù lớn nhất | Động đất, nền lún, con người tháo dỡ | Thép bên trong bị gỉ khi lớp bảo vệ mất tác dụng |
| Công trình còn lại | Số ít sống sót sau hàng nghìn năm chọn lọc | Đang dùng, phải bảo trì định kỳ |
Đọc dòng cuối, bạn sẽ thấy một hiệu ứng quen thuộc: những gì còn lại tới nay là những công trình tốt nhất, may mắn nhất, được giữ gìn liên tục. Hàng nghìn công trình bê tông La Mã khác đã sụp đổ, bị tháo lấy vật liệu hoặc vùi dưới đất. So một ngôi đền xuất sắc còn đứng với một cây cầu bê tông bình thường hôm nay là phép so không công bằng.
Vữa vôi trong công trình xưa ở Việt Nam
Ở Việt Nam, vữa vôi trộn cát là vật liệu kết dính chính của thành quách, lăng tẩm, đình chùa, tường nhà cổ cho tới khi xi măng phổ biến vào thời Pháp thuộc. Nhiều tài liệu kể về những công thức dân gian trộn thêm mật mía, nước giấy bản, nhựa cây hay tro trấu vào vữa, đặc biệt trong các công trình cung đình. Một số nghiên cứu về vữa cổ ở các di tích đã tìm thấy dấu vết chất hữu cơ trong mẫu vữa, nhưng vai trò chính xác của từng thành phần vẫn còn được bàn, nên những gì bạn nghe kể nên được hiểu là kinh nghiệm truyền lại và giả thuyết, không phải công thức đã được chứng minh.
Điều được giới bảo tồn nhất trí là vữa vôi có một ưu điểm: nó mềm hơn và thoáng hơn gạch, đá. Khi tường lún nhẹ hay co giãn theo mùa, vữa nhường biến dạng, nứt ở mạch vữa chứ không làm vỡ viên gạch. Hơi ẩm trong tường thoát được qua mạch vữa. Mạch vữa hỏng thì trát lại dễ dàng, viên gạch cổ vẫn còn nguyên.
Khi đi thăm các di tích, bạn có thể để ý màu và độ mềm của mạch vữa cũ: thường có màu trắng ngà, xám nhạt, mặt hơi phấn. Những mảng vữa xám đậm, cứng, phẳng lì bên cạnh thường là phần sửa sau này bằng xi măng.
Đến thăm công trình cổ bằng vôi và bê tông La Mã, nhìn gì
Nhiều tàn tích La Mã và công trình xưa ở châu Âu, Bắc Phi, Trung Đông mở cửa cho khách. Vài thứ nhỏ giúp bạn đọc được cách người xưa làm.
- Lớp gạch mặt và lõi bê tông: ở chỗ tường bị vỡ, bạn thường thấy mặt ngoài là gạch hoặc đá xếp đều, còn lõi bên trong là khối đá vụn trộn vữa. Lớp mặt vừa là ván khuôn để lại luôn, vừa là lớp áo bảo vệ lõi.
- Những lỗ vuông nhỏ xếp hàng trên tường: nhiều khả năng là lỗ cài thanh gỗ của giàn giáo khi xây, được để lại sau khi tháo giàn.
- Ô lõm ở mặt trong mái vòm: giúp bớt khối lượng phần trên cao mà không làm vòm yếu đi, đồng thời là trang trí.
- Màu và độ phấn của vữa: vữa vôi cổ thường trắng ngà, hơi xốp; mảng xám đậm, cứng là phần sửa sau này.
- Các vạch đổ theo lớp: ở một số khối bê tông lớn có thể thấy những đường ngang, dấu vết từng đợt nện vật liệu vào khuôn.
Khi tham quan, không chạm, cạy hay lấy mẫu vật liệu ở di tích; mọi việc lấy mẫu nghiên cứu đều phải được cơ quan quản lý di tích cho phép.
Trùng tu và những chỗ người ta hay hiểu sai
Sai lầm kinh điển: sửa tường cổ bằng vữa xi măng. Vữa xi măng cứng và kín hơn gạch cổ. Khi tường co giãn, gạch phải chịu thay cho vữa và vỡ ở mép; hơi ẩm bị nhốt sau lớp xi măng, đẩy muối ra bề mặt gạch làm gạch bở dần. Nhiều di tích trên thế giới đã phải đục bỏ vữa xi măng sửa từ những thập kỷ trước để trát lại bằng vữa vôi tương thích.
"Người xưa có công thức bí mật tốt hơn ngày nay." Người xưa có kinh nghiệm tích luỹ rất tinh tế với vật liệu địa phương, nhưng không phải phép màu. Vật liệu hiện đại làm được những thứ người xưa không thể, như nhà chọc trời hay cầu nhịp nghìn mét.
"Bê tông La Mã không bao giờ nứt." Bê tông La Mã vẫn nứt; nhiều mái vòm cổ có vết nứt đã được ghi nhận và theo dõi qua nhiều thế kỷ. Điểm khác là vết nứt trong khối chịu nén không làm nó sụp, và không có thép bên trong để gỉ.
"Cứ dùng lại bê tông La Mã cho mọi công trình." Nó quá yếu và đông cứng quá chậm cho cầu, nhà cao tầng hiện đại. Thứ đáng học là ý tưởng: dùng phụ gia khoáng như tro núi lửa, tro bay, xỉ để bê tông đặc hơn, bền hơn và ít khí thải hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bê tông La Mã bền như vậy?
Nhờ chất kết dính vôi trộn tro núi lửa đông cứng được cả dưới nước và tiếp tục chặt lại theo thời gian, nhờ công trình được làm theo dáng chỉ chịu nén, và quan trọng nhất là không có cốt thép bên trong để gỉ. Những công trình còn lại cũng là số ít sống sót qua chọn lọc.
Vữa vôi cứng lại như thế nào?
Vôi nhuyễn trong vữa hút khí cacbonic trong không khí và từ từ biến trở lại thành đá vôi, gắn các hạt cát lại với nhau. Quá trình đi từ ngoài vào trong và rất chậm, nên tường dày có thể mất nhiều năm mới cứng hẳn ở lõi.
Bê tông La Mã có tốt hơn bê tông hiện đại không?
Không thể nói đơn giản như vậy. Bê tông La Mã chịu nén yếu hơn nhiều, gần như không chịu kéo và đông cứng chậm. Nó bền trong điều kiện chỉ chịu nén và không có thép. Bê tông cốt thép hiện đại làm được những công trình mà bê tông La Mã không thể.
Vữa vôi trộn mật mía có thật không?
Nhiều tài liệu và kinh nghiệm dân gian kể về việc trộn mật mía, giấy bản, nhựa cây vào vữa trong công trình xưa, và một số nghiên cứu đã tìm thấy chất hữu cơ trong mẫu vữa cổ. Tuy vậy, vai trò chính xác của từng thành phần vẫn còn được bàn, nên nên xem đây là kinh nghiệm và giả thuyết.
Vì sao không nên dùng xi măng để sửa tường gạch cổ?
Vữa xi măng cứng và kín hơn gạch cổ, nên khi tường co giãn thì gạch vỡ thay cho vữa, và hơi ẩm bị nhốt lại làm muối kết tinh phá bề mặt gạch. Giới bảo tồn khuyến nghị dùng vữa vôi tương thích, do đơn vị có chuyên môn trùng tu thực hiện.
Pozzolan là gì?
Là tên chung cho các vật liệu chứa silic và nhôm ở dạng dễ phản ứng, khi trộn với vôi và nước sẽ tạo ra chất kết dính cứng lại nhờ nước. Tên gọi bắt nguồn từ vùng Pozzuoli ở Ý, nơi người La Mã lấy tro núi lửa. Ngày nay tro bay, xỉ lò cao cũng được dùng theo nguyên lý tương tự.