Cống ngăn mặn là công trình chắn ngang sông, kênh gần cửa biển, có các cửa van đóng lại khi triều lên mang nước mặn vào và mở ra khi cần tiêu nước, lấy nước ngọt hay cho thuyền qua. Nhờ vậy phía trong cống giữ được nước ngọt cho đồng ruộng, vườn cây và sinh hoạt, trong khi phía ngoài vẫn là con nước mặn lên xuống theo thuỷ triều.
So với đập thuỷ điện trên núi, cống ngăn mặn thấp và khiêm tốn hơn nhiều, nhưng lại phải giải những bài toán khó riêng: nền bùn yếu như cháo, nước chảy hai chiều mỗi ngày, muối ăn mòn thép và bê tông, tàu thuyền cần đi qua liên tục. Phần dưới giải thích nước mặn lấn vào sông thế nào và cống chặn nó ra sao.
Nước mặn lấn vào sông theo kiểu nào
Nước biển nặng hơn nước sông vì có muối hoà tan. Khi triều lên, nước mặn không trộn đều ngay với nước ngọt mà có xu hướng chui xuống dưới, lấn vào lòng sông theo dạng một cái nêm: dày ở cửa biển, mỏng dần về phía thượng nguồn, phía trên vẫn là lớp nước ngọt hơn chảy ra. Thử rót nhẹ một ly nước muối có pha màu vào một khay nước lã, bạn sẽ thấy nước màu bò sát đáy khay chứ không tan ngay.
Mùa mưa, lượng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về nhiều, đẩy nêm mặn lùi ra biển. Mùa khô, dòng ngọt yếu đi, nêm mặn theo con triều tiến sâu vào sông, kênh. Ở đồng bằng có thuỷ triều lên xuống hai lần một ngày, nêm mặn cũng thở theo nhịp đó: tiến vào lúc triều lên, lùi ra lúc triều xuống, nhưng tổng thể đi sâu dần trong những tháng khô hạn.
Nước có độ mặn vượt ngưỡng chịu đựng của cây lúa, cây ăn trái thì không tưới được. Bài toán đặt ra là chặn nêm mặn ở một vị trí nhất định, nhưng vẫn để dòng sông làm các việc khác của nó: tiêu nước lũ, thoát nước mưa, cho thuyền ghe đi lại.
Các kiểu cửa van ở cống vùng triều
Cửa van phẳng kéo đứng. Tấm thép phẳng nâng lên hạ xuống trong khe của trụ pin bằng tời hoặc xi lanh thuỷ lực. Đóng kín tốt, dễ bảo dưỡng, nhưng khi mở thì tấm cửa treo phía trên, cần tháp nâng cao và hạn chế chiều cao thuyền đi qua.
Cửa van tự động theo chênh lệch nước. Cánh cửa xoay quanh trục, tự đóng khi mực nước phía biển cao hơn phía đồng và tự mở khi phía đồng cao hơn. Giống chiếc van một chiều trong ống bơm xe đạp: hơi chỉ đi một chiều. Kiểu này tiêu nước ra biển lúc triều rút mà không cần người vận hành, rất hợp với cống nhỏ.
Cửa van clapê nằm ngang. Tấm cửa nằm trên đáy cống khi mở, dựng lên bằng xi lanh khi cần chặn. Lúc mở không vướng gì phía trên, tàu thuyền đi qua thoải mái.
Cửa van cung và cửa van quay trục đứng. Cửa van cung dùng cho khẩu độ lớn, nâng nhẹ nhờ lực nước đi qua trục. Cửa quay trục đứng mở như cánh cổng, để lại khoang thông thuỷ thoáng, thường thấy ở các cống lớn có luồng tàu.
Đập cao su, đập xà lan. Ở một số nơi, người ta dùng ống cao su bơm căng nước hoặc khí nằm trên đáy sông làm tường chắn tạm thời, hoặc đúc sẵn kết cấu như xà lan bê tông rồi kéo tới, đánh chìm vào vị trí. Cách này giảm khối lượng làm móng trên nền yếu.
Nền bùn yếu: bài toán khó nhất của cống đồng bằng
Đồng bằng được bồi từ phù sa, lớp trên cùng thường là bùn sét mềm, dày hàng chục mét, cầm lên bóp được như kem. Đặt một khối bê tông nặng lên đó mà không xử lý, công trình sẽ lún sâu, lún lệch và có thể bị dòng nước luồn dưới đáy cuốn bùn đi.
Cách làm phổ biến là đóng hoặc ép cọc bê tông, cọc ống thép xuyên qua lớp bùn xuống tới lớp đất chịu lực tốt hơn ở dưới, rồi đổ bản đáy cống tựa trên đầu cọc. Hai bên và dưới đáy thường có thêm hàng cừ thép hoặc cừ bê tông đóng sát nhau như hàng răng lược, kéo dài đường thấm để nước không luồn được dưới móng.
Một hướng được nghiên cứu và áp dụng ở trong nước là đập trụ đỡ: thay vì một bản đáy bê tông nặng trải khắp lòng sông, công trình chỉ gồm các trụ đứng trên móng cọc, cửa van tựa vào trụ, giữa các trụ để thông lòng sông. Kết cấu nhẹ hơn, ít đào đắp hơn và thi công được ngay trong nước. Ví dụ đời thường là cái chòi trên cọc so với căn nhà xây trên nền: nhẹ, ít đè lên đất mềm, ít bị lún.
Cống ngăn mặn làm gì trong từng thời điểm
Vận hành một cống vùng triều là chuyện của từng con nước. Bảng dưới là mô hình minh hoạ, quy trình thật do đơn vị quản lý ban hành cho từng công trình.
| Tình huống | Phía biển | Phía đồng | Cửa van |
|---|---|---|---|
| Mùa khô, triều lên | Nước mặn dâng cao | Nước ngọt cần giữ | Đóng |
| Mùa khô, triều rút thấp | Mực nước hạ, vẫn mặn | Nước ngọt cao hơn | Đóng hoặc mở hạn chế nếu cần thay nước |
| Mùa mưa, mưa lớn nội đồng | Triều thấp | Nước dâng ngập ruộng | Mở để tiêu nước ra |
| Đầu mùa mưa, nước sông đã ngọt | Độ mặn dưới ngưỡng | Cần lấy nước | Mở để lấy nước vào |
| Ghe thuyền cần qua | Tuỳ con nước | Tuỳ con nước | Mở vào lúc mực nước hai bên gần bằng nhau, hoặc qua âu thuyền |
Mực nước hai bên gần bằng nhau là lúc an toàn nhất để mở cửa, vì dòng chảy qua cống khi đó êm. Mở lúc chênh lệch lớn thì dòng xiết mạnh qua khoang cống, có thể xói đáy và nguy hiểm cho thuyền nhỏ. Vì vậy người vận hành theo dõi bảng thuỷ triều và độ mặn đo tại chỗ trước mỗi lần thao tác.
Xây một cống lớn giữa dòng sông vẫn có ghe thuyền qua lại
Ở đồng bằng, không thể chặn hẳn một con sông lớn nhiều tháng để xây cống, vì đó là đường đi lại và đường tiêu nước của cả vùng. Trình tự thường gặp vì thế khác với đập trên núi:
- Khảo sát nền rất kỹ: khoan sâu, thí nghiệm bùn sét ở nhiều độ sâu để biết lớp chịu lực nằm ở đâu và nền sẽ lún bao nhiêu.
- Chia giai đoạn: làm từng phần lòng sông, phần đang thi công được quây bằng vòng vây cừ thép, phần còn lại vẫn để nước và thuyền đi qua.
- Đóng cọc móng: cọc bê tông hoặc cọc ống thép được đóng từ xà lan hay từ sàn đạo dựng tạm, xuyên qua lớp bùn xuống lớp đất tốt.
- Đổ bản đáy và trụ pin: bê tông được đổ trong vòng vây đã hút khô, có khi đổ dưới nước bằng ống dẫn nếu không hút khô được.
- Lắp cửa van và thiết bị: cửa van thép được chế tạo sẵn ở xưởng, chở tới bằng sà lan, cẩu lắp vào khe trụ pin, rồi chạy thử nhiều lần.
- Gia cố lòng dẫn: lát thảm đá, rọ đá phía trước và phía sau cống để dòng chảy qua khoang cống không khoét đáy sông.
- Chuyển dòng và hoàn thiện: khi phần đầu đã xong, dòng chảy và luồng thuyền được chuyển qua đó, phần lòng sông còn lại mới được quây lại thi công.
Toàn bộ quá trình phải chạy theo lịch thuỷ triều và mùa nước. Có những thao tác chỉ làm được trong vài giờ nước đứng giữa hai con triều, và đội thi công làm việc theo nhịp của con nước chứ không theo giờ hành chính.
Muối, sinh vật và những kẻ thù thầm lặng
Một cống nằm giữa nước lợ phải chịu đựng nhiều thứ mà đập thuỷ điện trên núi không gặp:
- Ăn mòn thép: cửa van, trục, xi lanh ngâm trong nước lợ gỉ rất nhanh, cần sơn phủ nhiều lớp, gắn khối kim loại hi sinh để chúng bị ăn mòn thay cho kết cấu chính.
- Ăn mòn cốt thép trong bê tông: muối thấm qua lớp bê tông bảo vệ tới cốt thép, thép gỉ nở thể tích làm bê tông bong tróc, nên lớp bảo vệ được làm dày và bê tông đặc chắc hơn.
- Hà bám: sinh vật biển bám kín mặt cửa, khe van, làm cửa đóng không kín và tăng trọng lượng, phải cạo định kỳ.
- Bùn lắng: nước chậm lại trước cống làm phù sa lắng, lấp dần khe cửa và lòng dẫn, cần nạo vét.
- Xói hạ lưu: dòng chảy qua cống mạnh hơn dòng tự nhiên, đáy sông ngay sau cống được lát thảm đá, rọ đá để không bị khoét.
Chính vì thế, bảo trì cống vùng triều tốn công hơn nhiều người nghĩ. Một cống tốt không chỉ được thiết kế đúng mà còn phải có người chăm đều đặn.
Hiểu đúng về cống ngăn mặn khi đi qua đồng bằng
Nhiều người nghĩ cống ngăn mặn chặn nước biển vĩnh viễn. Thực tế phần lớn cống chỉ đóng theo mùa và theo con nước, phần lớn thời gian trong năm cửa vẫn mở cho sông lưu thông. Một hệ thống cống tốt là hệ thống linh hoạt, không biến dòng sông thành ao tù.
Cũng có người nghĩ cống càng gần biển càng tốt vì giữ được nhiều đất ngọt. Nhưng vị trí cống là kết quả cân nhắc giữa vùng cần bảo vệ, nền đất, những vùng ven biển sống bằng nghề nuôi trồng nước lợ cần giữ nước mặn, và đường thuỷ. Một số vùng còn chủ động luân phiên ngọt mặn theo mùa vụ.
Khi đi ngang một cống trên đường qua đồng bằng, bạn có thể để mắt tới các trụ pin, tháp đặt máy đóng mở, mốc đo mực nước sơn vạch, và so màu nước hai bên. Ở nhiều nơi, phía biển nước đục hơn, sóng lăn tăn hơn, phía đồng nước lặng hơn. Đó là ranh giới mà công trình được làm ra để giữ.
Câu hỏi thường gặp
Cống ngăn mặn khác đập thuỷ điện ở điểm nào?
Đập thuỷ điện dâng nước lên cao để tạo cột nước và trữ nước, thường ở vùng núi trên nền đá. Cống ngăn mặn thấp, đặt ở vùng đồng bằng trên nền bùn yếu, nhiệm vụ chính là chặn nước mặn theo con triều và điều tiết nước ngọt, không nhằm phát điện.
Vì sao mùa khô nước mặn vào sâu hơn?
Mùa khô dòng nước ngọt từ thượng nguồn yếu đi nên không đủ sức đẩy nêm nước mặn ra biển. Triều cường vào những ngày nhất định trong tháng càng đẩy nêm mặn đi sâu hơn vào sông và kênh rạch.
Cống đóng thì thuyền đi qua bằng cách nào?
Thuyền chờ tới lúc cửa mở khi mực nước hai bên gần bằng nhau, hoặc đi qua âu thuyền nếu cống có bố trí. Âu thuyền là khoang có hai cửa, nâng hạ thuyền theo mực nước mà không để nước mặn tràn vào phía trong.
Cửa van tự động theo triều có cần điện không?
Kiểu cửa tự đóng mở theo chênh lệch mực nước hai bên không cần điện, cánh cửa xoay nhờ chính lực nước. Tuy vậy người quản lý vẫn phải kiểm tra, dọn rác, cạo hà để cửa đóng kín và không bị kẹt.
Đo độ mặn ở cống bằng cách nào?
Người ta dùng máy đo độ dẫn điện của nước, vì nước càng nhiều muối càng dẫn điện tốt. Nhiều cống có trạm đo tự động gửi số liệu liên tục, ngoài ra cán bộ vẫn lấy mẫu đo tay ở nhiều độ sâu khác nhau để kiểm tra.
Có thể tự quan sát nêm nước mặn ở nhà không?
Có thể pha một ly nước muối đậm có nhỏ vài giọt màu thực phẩm, rồi rót thật chậm theo thành vào một hộp nhựa trong đựng nước lã. Nước màu chìm xuống và bò dọc đáy hộp, đúng hình ảnh nêm mặn lấn vào lòng sông.