NePhuc.comNể Phục
Nguyên lý và vật liệu làm nên kỳ tích

Lực kéo, lực nén, uốn và cắt: bốn kiểu lực mọi cây cầu, toà nhà đều phải chịu

Kéo, nén, uốn, cắt giải thích bằng sợi dây, chân bàn, cây thước; vì sao đá chịu nén, thép chịu kéo và vì sao khung tam giác không bị xô lệch.

A steel truss railway bridge seen from below on a quiet riverbank, a cyclist pausing to look up at the crisscross triangles, soft morning light, steel blue and warm orange tones

Mọi công trình, từ cây cầu tre qua mương tới toà nhà trăm tầng, chỉ phải đối phó với vài kiểu lực cơ bản: kéo (bị giằng dài ra), nén (bị ép ngắn lại), uốn (bị bẻ cong) và cắt (hai phần bị trượt lệch nhau). Người kỹ sư thiết kế thực chất là sắp xếp sao cho mỗi bộ phận gánh đúng kiểu lực mà vật liệu của nó giỏi nhất: đá và bê tông gánh nén, thép và cáp gánh kéo, còn chỗ nào bị uốn thì phải có cả hai.

Bạn không cần công thức để hiểu chuyện này. Một sợi dây, một cái ghế, một cây thước nhựa và vài que kem là đủ để thấy vì sao cầu dàn thép toàn hình tam giác, vì sao thanh thép trong dầm nằm ở phía dưới, và vì sao một cây cột mảnh có thể gãy dù vật liệu của nó chưa hề quá tải.

Bốn kiểu lực, nhìn bằng đồ vật trong nhà

Kéo: sợi dây võng, sợi xích đu. Khi bạn ngồi lên xích đu, hai sợi xích bị kéo căng. Vật bị kéo có xu hướng dài ra và mảnh đi; nếu quá sức, nó đứt. Dây cáp của cầu treo, thanh giằng chéo trong khung nhà xưởng, sợi cáp thang máy đều làm việc theo kiểu này. Điểm hay của lực kéo là nó giữ cho vật thẳng: một sợi dây càng kéo căng càng thẳng, nên bộ phận chịu kéo có thể rất mảnh mà vẫn an toàn.

Nén: chân bàn, viên gạch dưới chân tường. Đặt chồng sách lên bàn, bốn chân bàn bị ép ngắn lại một chút, ngắn đến mức mắt không thấy. Cột nhà, trụ cầu, tường đá đều chịu nén. Vật bị nén có xu hướng phình ra hai bên và, nếu mảnh quá, bị cong vênh rồi gập đột ngột.

Uốn: cây thước kê hai đầu. Kê một cây thước nhựa lên hai cuốn sách rồi ấn ngón tay vào giữa, thước võng xuống. Đó là uốn, và nó thật ra là kéo và nén xảy ra cùng lúc: mép trên của thước bị ép ngắn, mép dưới bị giãn dài. Dầm cầu, sàn nhà, cánh cửa ban công đều chịu uốn.

Cắt: cái kéo cắt giấy, cái bấm lỗ. Hai lưỡi kéo đẩy hai phần tờ giấy trượt ngược chiều nhau ở cùng một đường. Trong công trình, lực cắt tập trung gần gối đỡ của dầm, quanh bu lông nối hai tấm thép, và ở chỗ cột xuyên qua sàn phẳng. Vết nứt do cắt thường chạy xiên chứ không thẳng đứng, nên người kiểm tra cầu rất để ý những vết nứt nghiêng gần gối.

Thêm một kiểu: xoắn. Vắt khăn ướt là xoắn. Dầm cong trên cầu vượt hình xoắn ốc, cánh tay cần cẩu khi gió thổi lệch đều bị xoắn. Xoắn ít gặp hơn bốn kiểu kia trong câu chuyện phổ thông, nhưng nó là lý do nhiều dầm cầu cong được làm dạng hộp kín thay vì dạng chữ I.

Vật liệu nào giỏi kiểu lực nào

Không có vật liệu nào giỏi mọi thứ. Bảng dưới so theo kiểu "giỏi – vừa – kém" để dễ nhớ, không phải số đo thiết kế.

Vật liệuChịu nénChịu kéoHay dùng ở đâu
Đá, gạchGiỏiRất kém, dễ tách nứtTường thành, cầu vòm đá, móng xưa
Bê tông thườngGiỏiKém, chỉ cỡ một phần mười sức nénCột, trụ, tường, móng, vòm
ThépGiỏi (nhưng thanh mảnh dễ oằn)GiỏiDầm, dàn, cốt trong bê tông, cáp
Sợi thép cường độ cao (cáp)Không dùng để chịu nénRất giỏiCáp cầu treo, cầu dây văng, cáp dự ứng lực
Gỗ, treVừaVừa đến khá theo thớNhà truyền thống, cầu tạm, giàn giáo tre
KínhKháKém, gãy giònVách, sàn kính quan sát (luôn nhiều lớp)

Đọc bảng này, bạn hiểu ngay vì sao người xưa xây cầu bằng hình vòm: vòm biến mọi sức nặng thành lực nén, đúng sở trường của đá. Còn khi muốn vượt nhịp dài bằng một dầm thẳng, buộc phải có vật liệu chịu kéo, và đó là lúc thép bước vào. Bê tông cốt thép, bê tông dự ứng lực, dầm thép liên hợp đều là cách ghép hai vật liệu để mỗi bên gánh đúng phần mình giỏi.

Bên trong một thanh dầm bị uốn

Lấy một cục tẩy dài hoặc miếng mút xốp, kẻ vài vạch thẳng đứng cách đều lên mặt bên, rồi uốn cong nó. Bạn sẽ thấy các vạch ở mép trên xích lại gần nhau, còn ở mép dưới thì giãn xa ra. Ở giữa chiều cao có một đường mà khoảng cách gần như không đổi; người làm kết cấu gọi đó là trục trung hoà. Càng xa trục này, thớ vật liệu càng bị ép hoặc bị kéo mạnh.

Phép thử nhỏ ấy giải thích ba điều thấy được ngoài đời. Thứ nhất, vì sao dầm bê tông đặt thép ở phía dưới: dưới là vùng kéo, bê tông không chịu nổi nên thép gánh thay. Ở dầm công xôn chìa ra như ban công, vùng kéo lại nằm phía trên, và thép chủ cũng chuyển lên trên. Thứ hai, vì sao thép hình có dạng chữ I: phần giữa gần trục trung hoà ít việc nên được làm mỏng, vật liệu dồn lên hai cánh trên và dưới, chỗ làm việc nhiều nhất. Thứ ba, vì sao dầm cao chịu uốn tốt hơn hẳn dầm thấp cùng khối lượng: thử đặt cây thước nằm dẹt rồi dựng đứng nó lên, thước dựng đứng gần như không võng.

Ba điều này cũng là lý do dầm cầu lớn thường cao hơn hẳn ở chỗ gối trên trụ và mỏng dần ra giữa nhịp: chỗ nào lực uốn lớn, chỗ đó được làm cao lên.

Vì sao tam giác cứng còn hình vuông thì xô lệch

Lấy bốn que kem, ghim bốn góc bằng đinh ghim cho chúng xoay được, bạn có một hình vuông. Đẩy nhẹ một góc, nó xô thành hình thoi ngay. Giờ lấy ba que ghim thành tam giác và đẩy thử: nó không đổi dạng chút nào, trừ khi một que bị gãy hoặc bị kéo dài ra. Lý do là ba cạnh đã cố định thì chỉ có đúng một tam giác, không có cách xếp nào khác. Hình bốn cạnh thì có vô số cách xếp.

Người làm cầu và tháp thép tận dụng đúng điều này. Một dàn thép là tập hợp nhiều tam giác ghép cạnh nhau, và vì các nút nối gần như chỉ truyền lực dọc theo thanh, mỗi thanh hoặc bị kéo hoặc bị nén chứ hầu như không bị uốn. Vật liệu được dùng theo cách hiệu quả nhất, nên dàn thép nhẹ mà vượt được nhịp lớn. Cầu sắt cũ bắc qua các sông lớn ở miền Bắc, tháp điện cao thế, cần của cẩu tháp, khung mái nhà ga đều là những dàn tam giác.

Khi bắt buộc phải dùng khung chữ nhật, như khung nhà cao tầng hay giàn giáo, người ta phải thêm thanh giằng chéo để chia nó thành tam giác, hoặc làm các mối nối thật cứng để khung không xô. Giàn giáo thiếu thanh giằng chéo là thứ người giám sát nhìn thấy đầu tiên.

Đường đi của lực: từ bánh xe xuống tới lòng đất

Một nguyên tắc không bao giờ đổi: mọi sức nặng phải có đường đi liên tục xuống đất. Lấy một chiếc xe tải chạy qua cầu dầm làm ví dụ.

  1. Bánh xe ép lên lớp mặt đường; lớp này phân tán áp lực ra một diện tích rộng hơn trên bản mặt cầu.
  2. Bản mặt cầu chịu uốn giữa các dầm và chuyển sức nặng sang các dầm dọc ở bên dưới.
  3. Dầm dọc chịu uốn suốt chiều dài nhịp, và gần hai đầu nhịp thì chịu cắt lớn nhất, rồi đặt sức nặng lên gối cầu.
  4. Gối cầu, khối nhỏ nằm giữa dầm và đỉnh trụ, truyền lực xuống trụ đồng thời cho dầm co giãn, xoay nhẹ theo nhiệt độ và tải trọng.
  5. Trụ cầu chịu nén, đưa lực xuống bệ móng.
  6. Bệ móng chia lực cho cọc; cọc truyền lực xuống lớp đất cứng hoặc đá ở sâu, bằng ma sát quanh thân cọc và bằng mũi cọc tì lên đáy.

Khi đi xem một công trình, thử lần theo chuỗi này bằng mắt. Chỗ nào chuỗi đứt, chỗ đó có vấn đề. Phần lớn sự cố nghiêm trọng trong lịch sử ngành xây dựng không đến từ việc vật liệu yếu đi đột ngột, mà đến từ một mắt xích trên đường truyền lực bị bỏ sót: một mối nối chịu lực lớn hơn tính toán, một bộ phận tạm bị tháo sớm, một lớp đất mềm hơn dự đoán.

Oằn: khi cây cột gãy dù vật liệu chưa quá sức

Cầm một ống hút thẳng, ấn hai đầu vào nhau. Ống không hề bị ép bẹp đều; nó cong sang một bên rồi gập ngang. Hiện tượng đó gọi là oằn, hay mất ổn định. Điều đáng sợ của oằn là nó xảy ra khi vật liệu bên trong còn cách rất xa giới hạn chịu nén; thứ gây gãy là hình dáng quá mảnh chứ không phải vật liệu quá yếu.

Cắt ống hút ngắn còn một đốt ngón tay rồi ấn lại, bạn sẽ thấy nó cứng hơn hẳn. Cột càng dài, càng mảnh thì càng dễ oằn, và sức chịu giảm rất nhanh khi chiều dài tăng. Vì thế thanh chịu nén trong dàn cầu thường to và có tiết diện hộp hoặc chữ thập, còn thanh chịu kéo thì có thể mảnh như một tấm dẹt. Nhìn một cây cầu dàn cũ, bạn phân biệt được bằng mắt: thanh nào to bản, có thêm thanh giằng nhỏ đỡ ở giữa là thanh nén; thanh nào mảnh, thẳng tưng là thanh kéo.

Oằn không chỉ xảy ra với cột. Tấm thép mỏng của bản bụng dầm cũng có thể nhăn lại như tờ giấy bị ép, nên dầm thép lớn có những sườn tăng cứng hàn đứng cách đều dọc thân. Lần sau đứng dưới một cầu thép, bạn sẽ thấy những sườn đó.

Những chỗ người ta hay hiểu sai

"Vật liệu càng cứng càng tốt." Cứng mà giòn thì gãy không báo trước. Thép xây dựng được chọn vì nó dẻo: trước khi đứt, nó giãn dài và cong rõ, cho người ta thời gian nhận ra và sơ tán. Thiết kế hiện đại cố ý để công trình hỏng theo kiểu dẻo, có dấu hiệu, chứ không vỡ đột ngột.

"To là chắc." Một bộ phận to quá nặng thêm chính nó, và trọng lượng bản thân là gánh nặng lớn nhất của nhiều công trình lớn. Cầu nhịp dài thắng được chủ yếu nhờ nhẹ đi, không phải nhờ to ra.

"Vết nứt nào cũng nguy hiểm." Bê tông thường có vết nứt nhỏ ở vùng chịu kéo, và thiết kế đã tính trước điều đó. Thứ cần chú ý là vết nứt rộng dần theo thời gian, vết nứt xiên gần gối, vết nứt kèm vệt gỉ chảy ra.

"Cầu không rung là cầu tốt." Cầu nào cũng võng và rung khi xe chạy qua, đó là cách nó làm việc. Một cây cầu cứng tuyệt đối không tồn tại; điều quan trọng là độ võng nằm trong giới hạn đã tính và dao động tắt nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bê tông chịu nén tốt mà chịu kéo kém?

Bê tông là đá dăm, cát gắn với nhau bằng xi măng. Khi bị ép, các hạt tì chặt vào nhau; khi bị kéo, chỉ còn lớp keo xi măng mỏng giữ chúng, và các vết nứt li ti sẵn có trong khối bê tông lan ra rất nhanh. Vì vậy sức kéo của bê tông chỉ cỡ một phần mười sức nén.

Tại sao cầu sắt cũ toàn là hình tam giác?

Tam giác là hình duy nhất không đổi dạng khi các góc nối lỏng, nên dàn tam giác giữ hình mà không cần mối nối cực cứng. Mỗi thanh trong dàn chủ yếu bị kéo hoặc nén chứ không bị uốn, thép được dùng hiệu quả, cầu nhẹ mà vượt được nhịp dài.

Làm sao biết thanh nào trong dàn cầu đang bị nén?

Thanh nén thường to bản hơn, có dạng hộp hoặc ghép từ nhiều thép hình, đôi khi có thanh giằng nhỏ đỡ ở giữa để chống oằn. Thanh kéo thường mảnh và thẳng. Ở cầu dàn kiểu phổ biến, thanh biên trên giữa nhịp chịu nén, thanh biên dưới chịu kéo.

Lực cắt khác lực uốn ở chỗ nào?

Uốn làm thanh cong võng, thớ trên và thớ dưới bị ép, kéo khác nhau. Cắt làm hai phần sát nhau trượt lệch theo chiều ngang mặt cắt, giống hai lưỡi kéo. Ở một dầm kê hai đầu, uốn lớn nhất ở giữa nhịp, còn cắt lớn nhất ở gần hai gối.

Oằn có phải do vật liệu kém chất lượng không?

Thường là không. Oằn xảy ra do bộ phận chịu nén quá mảnh so với chiều dài, ngay cả khi vật liệu đạt chuẩn và còn xa giới hạn chịu nén. Cách chống là làm thanh ngắn lại bằng giằng đỡ ở giữa, hoặc đổi tiết diện thành dạng hộp, dạng ống.

Có thí nghiệm nào ở nhà để thấy các lực này không?

Có, rất đơn giản. Uốn một cục tẩy có kẻ vạch để thấy thớ trên nén, thớ dưới kéo. Ghim que kem thành hình vuông và tam giác để thấy hình nào xô lệch. Ấn hai đầu ống hút dài và ngắn để thấy oằn. Ba thí nghiệm này mất chừng mười phút.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138