NePhuc.comNể Phục
Đập, hồ chứa và nhà máy thuỷ điện

Quan trắc đập là gì: người ta theo dõi thấm, lún và chuyển vị của con đập ra sao

Con đập được theo dõi như bệnh nhân khám định kỳ: ống đo áp lực nước, máng đo thấm, con lắc thuận nghịch, mốc lún, tuần tra bằng mắt. Mỗi thiết bị cho biết điều gì.

An engineer with a headlamp checking a plumb line instrument inside a narrow concrete inspection gallery deep in a dam, warm lamp light on wet grey walls, quiet close-up mood

Quan trắc đập là việc đo đều đặn những thay đổi nhỏ của con đập và nền của nó, gồm lượng nước thấm, áp lực nước trong thân và nền, độ lún, độ nghiêng, chuyển vị của đỉnh đập, nhiệt độ trong bê tông, rồi so với dự tính để phát hiện bất thường từ sớm. Một con đập lớn có thể có hàng trăm thiết bị đo chôn bên trong, cộng với lịch tuần tra bằng mắt và các đợt kiểm định định kỳ.

Có thể hình dung quan trắc giống việc khám sức khoẻ định kỳ cho một người khoẻ mạnh: phần lớn các chỉ số đều bình thường, nhưng chính chuỗi số liệu bình thường đó cho phép nhận ra ngay lúc nào có một chỉ số lệch nhịp. Phần dưới đi qua từng nhóm thiết bị và cách người ta đọc chúng.

Vì sao đập "đứng yên" mà vẫn phải đo hằng ngày

Nhìn từ xa, con đập là một khối bất động. Thực tế nó luôn chuyển động rất nhỏ. Mùa nước cao, hồ đầy, đỉnh đập bê tông bị đẩy nhích về phía hạ lưu; mùa nước thấp nó nhích về lại. Ngày nắng mặt đập nóng lên, nở ra; đêm lạnh co lại. Đập đất đá thì lún dần qua từng năm. Những chuyển động này được tính trước và hoàn toàn bình thường.

Thứ người ta tìm không phải là "có chuyển động hay không" mà là chuyển động có đúng nhịp không. Giống như đánh dấu chiều cao của đứa trẻ lên khung cửa mỗi năm: cao thêm là bình thường, nhưng nếu một năm vọt lên bất thường hay đứng yên quá lâu thì phải đi khám. Với đập, một chỉ số đi ra ngoài vùng dao động quen thuộc khi điều kiện bên ngoài không đổi là tín hiệu cần tìm hiểu.

Lý do thứ hai là nhiều quá trình nguy hiểm diễn ra âm thầm và chậm: lỗ thoát nước dưới nền tắc dần, màn chống thấm xuống cấp, bê tông bị phản ứng hoá học làm trương nở. Không đo thì không ai thấy, cho tới khi hậu quả lộ ra bên ngoài.

Các nhóm thiết bị quan trắc và chúng cho biết điều gì

Mỗi đập có bộ thiết bị riêng tuỳ kiểu đập và điều kiện nền. Bảng dưới gom những nhóm phổ biến nhất.

Đại lượng đoThiết bị hay dùngĐặt ở đâuBất thường cần để ý
Lượng nước thấmMáng đo có tấm chắn khía chữ V, đo mực nước qua khíaCuối rãnh thu nước trong hành lang, chân mái hạ lưuLưu lượng tăng dần, nước đục
Áp lực nước trong nền, thân đậpỐng đo áp, đầu đo áp lực điện tửDưới đáy đập, trong lõi sét, sau màn chống thấmÁp lực tăng khi mực hồ không đổi
Chuyển vị ngangCon lắc thuận, con lắc nghịch, mốc trắc đạc, máy thu vệ tinh định vịGiếng đứng trong thân đập, đỉnh đậpChuyển vị không hồi lại theo mùa
LúnMốc đo lún, ống đo lún nhiều tầngĐỉnh và mái đập đắp, trong thân đậpLún lệch giữa các đoạn, lún tăng tốc
Khe và vết nứtKhe kế, đồng hồ đo độ mở kheKhe giữa các khối bê tông, vết nứt đã biếtKhe mở rộng dần
Nhiệt độ, ứng suấtNhiệt kế, đầu đo biến dạng chôn trong bê tôngTrong khối bê tôngỨng suất vượt dự tính
Rung độngMáy đo gia tốc địa chấnNền và đỉnh đậpGhi nhận động đất, đối chiếu phản ứng của đập

Không có thiết bị nào một mình nói được đập an toàn hay không. Người phân tích luôn đọc chéo: thấm tăng có đi kèm áp lực nền tăng không, chuyển vị lệch có trùng với đợt nắng nóng bất thường không. Một con số lạ chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh các con số khác.

Con lắc trong lòng đập: thiết bị đơn giản mà chính xác

Con lắc thuận. Một sợi dây thép mảnh treo từ gần đỉnh đập, thả xuống một giếng đứng trong thân đập, đầu dưới treo quả nặng nhúng trong thùng dầu cho khỏi đung đưa. Sợi dây luôn chỉ thẳng hướng trọng lực. Khi đỉnh đập nghiêng về hạ lưu, điểm treo dịch theo, còn đầu dưới vẫn theo phương thẳng đứng, nên đo vị trí sợi dây so với thân đập ở tầng dưới là biết đỉnh đã dịch bao nhiêu.

Con lắc nghịch. Lộn ngược ý tưởng: đầu dưới của sợi dây được neo sâu trong đá nền, coi như điểm cố định; đầu trên gắn một phao nổi trong thùng nước kéo dây căng thẳng. Nhờ đó người ta có một điểm mốc không chuyển động để đo chuyển vị của cả phần chân đập.

Đọc thế nào. Trước đây người quan trắc dùng kính đo đọc vị trí dây bằng tay. Ngày nay nhiều đập gắn bộ đọc tự động, gửi số liệu về trung tâm liên tục. Độ chính xác cỡ phần mười milimét, đủ thấy được cả nhịp co giãn giữa ngày và đêm.

Ví dụ tại nhà. Buộc một vật nặng vào sợi chỉ, treo từ mép bàn xuống. Đẩy nhẹ cạnh bàn cho nghiêng, bạn thấy sợi chỉ vẫn thẳng đứng còn mép bàn đã lệch so với nó. Con lắc trong đập chỉ là phiên bản cực kỳ chính xác của sợi chỉ đó.

Từ con số đến quyết định: chuỗi xử lý số liệu quan trắc

Đo chỉ là bước đầu. Số liệu phải đi qua cả một chuỗi trước khi biến thành hành động.

  1. Thu thập: đọc thiết bị theo lịch, tần suất dày hơn khi tích nước lần đầu, khi lũ lớn hoặc sau động đất.
  2. Kiểm tra sơ bộ: loại số đọc sai do thiết bị hỏng, nhập nhầm, so với lần đo trước xem có nhảy vọt vô lý không.
  3. So với mô hình: mỗi chỉ số được so với giá trị dự tính theo mực hồ, nhiệt độ và thời gian, tính ra phần chênh lệch.
  4. Phân ngưỡng: chênh trong ngưỡng xanh là bình thường; vào ngưỡng vàng thì tăng tần suất đo, kiểm tra hiện trường; chạm ngưỡng đỏ thì báo cáo khẩn và kích hoạt phương án ứng phó.
  5. Báo cáo định kỳ: tổng hợp xu hướng theo tháng, theo năm, gửi đơn vị quản lý và cơ quan có thẩm quyền.
  6. Kiểm định an toàn: định kỳ nhiều năm một lần, một đoàn chuyên gia độc lập rà soát toàn bộ số liệu, thiết kế, hiện trạng và đưa ra kết luận về độ an toàn của đập.

Điểm hay của chuỗi này là nó biến cảm giác "trông có vẻ ổn" thành phán đoán có căn cứ. Một đập cũ có hồ sơ quan trắc dày đặc, liên tục nhiều chục năm nhiều khi đáng tin hơn một đập mới mà dữ liệu còn thưa.

Tích nước lần đầu: kỳ sát hạch quan trọng nhất của con đập

Suốt quá trình xây, con đập chưa từng chịu sức đẩy thật của hồ. Lần tích nước đầu tiên vì vậy giống buổi chạy thử của một cỗ máy mới, được chuẩn bị và theo dõi kỹ hơn mọi giai đoạn khác:

  • Nâng mực nước theo từng nấc: hồ được tích lên một cao trình rồi dừng lại một thời gian, chờ số liệu ổn định mới nâng tiếp, không dâng một mạch tới mực nước bình thường.
  • Đo dày hơn: nhiều chỉ số được đọc hằng ngày, có khi nhiều lần trong ngày, thay vì hằng tuần hay hằng tháng như khi vận hành ổn định.
  • So sát với dự tính: mỗi nấc nước có một bộ giá trị dự kiến cho chuyển vị, áp lực nền, lưu lượng thấm. Số đo thật được đặt cạnh từng giá trị đó.
  • Kiểm tra nền và vai đập: những khu vực lần đầu bị ngấm nước như vai đập, sườn đồi quanh hồ, nền dưới tràn được tuần tra đặc biệt.
  • Theo dõi sườn hồ: mực nước dâng làm ướt chân các sườn núi quanh hồ, có thể làm giảm ổn định của những khối đất đá vốn đã yếu, nên vùng bờ hồ cũng được khảo sát.
  • Sẵn sàng dừng hoặc hạ nước: nếu một chỉ số vượt ngưỡng, quy trình cho phép dừng tích hoặc xả bớt để kiểm tra, trước khi tiếp tục.

Sau giai đoạn này, bộ số liệu thu được trở thành "chân dung" của con đập: nó phản ứng thế nào với từng mức nước, từng mùa nhiệt độ. Mọi lần đo về sau đều được so với chân dung đó, giống như hồ sơ sức khoẻ ban đầu của một người được dùng làm mốc suốt đời.

Tuần tra bằng mắt vẫn không thay thế được

Thiết bị đo chỉ thấy ở chỗ nó được đặt. Một vệt ẩm mới trên mái hạ lưu, một hố sụt nhỏ trên đỉnh đập đất, hang chuột đào vào thân đập, cây mọc ở chỗ không nên mọc, vết nứt mới ở tường hành lang, những thứ đó đôi khi chỉ người đi tuần mới phát hiện. Vì vậy hầu hết các đập đều có lịch tuần tra định kỳ, dày hơn vào mùa lũ và sau mưa lớn.

Người tuần tra đi theo một lộ trình cố định: đỉnh đập, hai mái, chân đập, vai đập, khu vực tràn, hành lang trong thân đập. Mỗi điểm có ảnh chụp lưu từ các lần trước để so sánh. Một kỹ năng quan trọng là phân biệt nước mưa còn đọng với nước thấm từ hồ: nước thấm thường chảy đều, có ở cả ngày khô ráo và lượng thay đổi theo mực hồ.

Ngày nay có thêm thiết bị bay chụp ảnh mái đập, máy quét laser lập mô hình bề mặt, rô bốt lặn kiểm tra mặt thượng lưu dưới nước, và vệ tinh radar đo lún cả khu vực. Nhưng những công cụ này bổ sung cho đôi mắt người kỹ sư, không thay thế họ.

Mấy điều thường bị hiểu sai về an toàn đập

Thứ nhất: đập có vết nứt là đập sắp vỡ. Bê tông khối lớn gần như luôn có những vết nứt nhỏ do co ngót và nhiệt, phần lớn vô hại. Điều quan trọng là vết nứt đó có được ghi nhận, theo dõi và có đang mở rộng hay không. Thứ hai: nước rỉ qua đập là dấu hiệu hỏng. Mọi đập đều thấm một lượng nhất định, hệ thống thoát nước được làm ra chính để thu và đo lượng đó.

Thứ ba: đập càng mới càng an toàn. Thực ra giai đoạn rủi ro cao nhất trong đời một con đập là lần tích nước đầu tiên và vài năm đầu vận hành, khi tải trọng lần đầu tác động lên nền và thân đập. Rất nhiều sự cố trong lịch sử ngành đập xảy ra đúng giai đoạn này, nên tần suất quan trắc khi đó dày nhất.

Thứ tư: thông tin quan trắc là bí mật. Ở nhiều nước, kết quả kiểm định an toàn đập và phương án ứng phó khẩn cấp cho hạ du được công khai một phần cho chính quyền và người dân. Nếu sống ở hạ du một hồ chứa, bạn nên tìm hiểu kênh thông báo chính thức của địa phương về vận hành hồ và tín hiệu cảnh báo.

Câu hỏi thường gặp

Đập lớn có bao nhiêu thiết bị quan trắc?

Không có con số chung. Đập nhỏ có thể chỉ vài mốc lún và máng đo thấm, đập bê tông lớn có thể có hàng trăm đến hàng nghìn đầu đo. Số lượng phụ thuộc kiểu đập, chiều cao, điều kiện nền và yêu cầu của quy chuẩn tại thời điểm xây dựng.

Ai đọc số liệu quan trắc đập?

Đơn vị quản lý vận hành đập có bộ phận quan trắc đọc và xử lý số liệu hằng ngày. Định kỳ, đơn vị tư vấn độc lập kiểm định an toàn và báo cáo cơ quan quản lý nhà nước về đập, hồ chứa theo quy định.

Quan trắc có báo trước được đập vỡ không?

Mục đích của quan trắc là phát hiện sớm những thay đổi bất thường để can thiệp từ lúc vấn đề còn nhỏ, chứ không phải đoán ngày giờ một sự cố. Phần lớn hư hỏng có diễn biến chậm, nên đo đều đặn giúp có thời gian xử lý.

Vì sao đo con lắc phải nhúng quả nặng vào dầu?

Dầu đặc hơn nước và không khí, làm quả nặng không đung đưa vì gió lùa hay rung động trong giếng. Nhờ đó sợi dây đứng yên, chỉ thật đúng phương thẳng đứng và số đọc ổn định, chính xác.

Đập cũ không có thiết bị đo thì sao?

Nhiều đập cũ, nhất là hồ thuỷ lợi nhỏ, được lắp bổ sung thiết bị đo trong các đợt sửa chữa nâng cấp. Trong lúc chờ, tuần tra bằng mắt, đo mực nước, quan sát thấm ở chân đập là những việc tối thiểu vẫn phải làm thường xuyên.

Người dân thấy dấu hiệu lạ ở đập thì nên làm gì?

Không tự xử lý hay lại gần khu vực nguy hiểm. Chụp ảnh từ xa nếu an toàn, ghi lại vị trí và thời gian, báo ngay cho đơn vị quản lý hồ hoặc chính quyền xã, phường gần nhất để họ cử người kiểm tra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138