NePhuc.comNể Phục
Đập, hồ chứa và nhà máy thuỷ điện

Thuỷ điện tích năng là gì: cục pin nước bơm lên núi lúc thừa điện, xả xuống lúc thiếu

Thuỷ điện tích năng dùng hai hồ chênh độ cao và tổ máy đảo chiều: bơm nước lên lúc điện thừa, xả xuống phát điện lúc thiếu. Vì sao tốn điện mà vẫn đáng làm.

Two mountain reservoirs at different heights linked by a steep green slope, upper basin ringed by a concrete embankment, aerial view at dusk, a small figure walking along the rim

Thuỷ điện tích năng là một "cục pin" khổng lồ làm bằng nước: hai hồ chứa ở hai độ cao khác nhau, khi lưới điện thừa điện thì dùng điện bơm nước từ hồ dưới lên hồ trên, khi lưới thiếu điện thì xả nước từ hồ trên xuống qua tua bin để phát điện trở lại. Cùng một tổ máy làm cả hai việc, quay chiều này là máy bơm, quay chiều kia là máy phát.

Mỗi vòng bơm lên rồi xả xuống mất đi một phần điện, vậy mà các nước vẫn xây loại nhà máy này từ nhiều thập niên nay. Lý do nằm ở chỗ điện khó cất giữ, còn nước trên cao thì cất giữ dễ. Phần dưới giải thích nguyên lý, cấu tạo, cách chọn địa điểm và vì sao nhu cầu loại "pin" này tăng mạnh cùng điện gió, điện mặt trời.

Bài toán của lưới điện: sản xuất bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu

Lưới điện có một đặc điểm ít người để ý: tại mỗi giây, điện phát ra phải bằng điện tiêu thụ cộng hao hụt. Lệch nhiều là tần số lưới dao động, thiết bị có thể tự ngắt để bảo vệ. Trong khi đó, nhu cầu dùng điện lên xuống liên tục: đêm khuya thấp, trưa và tối cao, ngày nóng cao hơn ngày mát.

Các nhà máy nhiệt điện than chạy hiệu quả nhất khi giữ công suất đều, tăng giảm nhanh thì tốn kém và hao mòn. Điện mặt trời phát nhiều vào buổi trưa rồi tắt khi trời tối, đúng lúc nhiều gia đình bật đèn, nấu ăn, mở điều hoà. Điện gió lên xuống theo gió. Ở giữa những nhịp lệch nhau đó, hệ thống cần một thứ có thể hút điện vào lúc thừa và nhả ra lúc thiếu, với quy mô hàng trăm, hàng nghìn megawatt.

Pin hoá học làm được việc đó nhưng ở quy mô rất lớn và thời gian dài thì chi phí, tuổi thọ là bài toán khó. Nước bơm lên cao thì giữ được nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày, gần như không hao, và nhà máy có thể vận hành hàng chục năm. Đó là chỗ đứng của thuỷ điện tích năng.

Cấu tạo: hai hồ, một đường dẫn và tổ máy đảo chiều

Hồ trên. Thường là một hồ đào đắp trên đỉnh đồi hay cao nguyên, có khi là một thung lũng nhỏ được chắn đập. Hồ trên của nhiều nhà máy không có sông chảy vào, nước chỉ đi lên đi xuống giữa hai hồ, nên mực nước có thể dao động hàng chục mét mỗi ngày.

Hồ dưới. Có thể là một hồ thuỷ điện sẵn có, một hồ mới đắp ở chân núi, thậm chí một mỏ đá cũ đã ngập nước. Hồ dưới phải đủ chứa toàn bộ lượng nước từ hồ trên xả xuống.

Đường dẫn nước. Đường hầm hoặc đường ống áp lực nối hai hồ, càng ngắn so với chênh cao càng tốt. Địa điểm lý tưởng là nơi hai mặt nước cách nhau vài trăm mét theo chiều đứng nhưng chỉ vài cây số theo chiều ngang, như một vách dốc đứng giữa cao nguyên và thung lũng.

Tổ máy thuận nghịch. Bánh xe công tác giống tua bin Francis, quay một chiều thì nước đẩy cánh để phát điện, quay chiều ngược lại thì cánh đẩy nước lên như máy bơm ly tâm. Máy phát cũng đảo vai thành động cơ điện khi bơm. Gian máy thường đặt rất sâu, thấp hơn mặt hồ dưới, để nước luôn ép vào bánh xe khi bơm, tránh khí thực.

Một ngày làm việc điển hình của nhà máy tích năng

Lịch dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ cách nhà máy phối hợp với lưới điện; giờ giấc thật do điều độ hệ thống quyết định theo từng ngày, từng mùa.

Khoảng thời gianTình hình lưới điệnNhà máy làm gì
Nửa đêm đến rạng sángNhu cầu thấp, nhà máy nền dư công suấtBơm nước lên hồ trên
Buổi sángNhu cầu tăng nhanhDừng bơm, có thể phát điện ngắn đỡ đỉnh sáng
Giữa trưaĐiện mặt trời phát mạnh, có lúc dưBơm thêm nước lên hồ trên
Chiều tốiMặt trời tắt, nhu cầu lên cao nhấtPhát điện hết công suất
Bất kỳ lúc nàoMột nhà máy lớn bị sự cố, tần số tụtChuyển nhanh sang phát hoặc dừng bơm để đỡ lưới

Điểm mạnh nhất không chỉ là lượng điện cất giữ mà là tốc độ. Một tổ máy đang quay chờ có thể lên công suất lớn trong thời gian tính bằng chục giây đến vài phút, đủ nhanh để đỡ lưới khi có sự cố bất ngờ, việc mà nhà máy nhiệt điện không làm kịp.

Đổi chiều quay: chuyện gì diễn ra trong gian máy

Chuyển một tổ máy từ phát điện sang bơm không đơn giản như bật công tắc đảo chiều quạt điện. Bánh xe công tác nặng hàng chục tấn, ngâm trong nước, nếu khởi động chiều bơm khi buồng còn đầy nước thì lực cản rất lớn. Cách làm phổ biến là đóng cửa van, dùng khí nén thổi nước trong buồng bánh xe xuống thấp, để bánh xe quay trong không khí, nhẹ nhàng hơn nhiều.

Sau đó máy điện được kéo quay dần lên đúng tốc độ bằng một bộ biến tần hoặc nhờ một tổ máy khác hỗ trợ, rồi hoà vào lưới. Khi đã quay đồng bộ, khí được xả ra, nước tràn trở lại buồng, cánh hướng mở dần và bánh xe bắt đầu đẩy nước lên đường ống. Chiều ngược lại, từ bơm sang phát, cũng phải dừng hẳn hoặc giảm tốc rồi đổi chiều, vì cùng một bánh xe không thể quay hai chiều cùng lúc.

Toàn bộ chuỗi thao tác được tự động hoá và diễn ra trong vài phút. Một số nhà máy mới dùng máy điện tốc độ thay đổi được, cho phép điều chỉnh công suất bơm linh hoạt thay vì chỉ bơm ở một mức cố định, giúp lưới điện dùng phần điện dư chính xác hơn. Ví dụ đời thường gần nhất là chiếc quạt có nhiều nấc so với chiếc quạt chỉ bật tắt.

Tốn điện mà vẫn đáng: chuyện hiệu suất vòng

Bơm nước lên rồi xả xuống luôn hao. Ma sát trong đường ống, tổn thất trong máy bơm, tua bin, máy phát và máy biến áp cộng lại khiến mỗi vòng chỉ lấy lại được phần lớn, không phải toàn bộ, lượng điện đã dùng để bơm. Các nhà máy hiện đại thường được nêu ở mức thu hồi khoảng bảy đến tám phần mười. Nói cách khác, cứ mười phần điện bơm vào, nhận lại khoảng bảy, tám phần.

Nghe như lỗ, nhưng giá trị của điện phụ thuộc vào thời điểm. Điện dư lúc nửa đêm hay lúc trưa nắng gắt nhiều khi không có ai dùng, nếu không cất đi thì phải giảm phát hoặc bỏ phí. Điện lúc chiều tối lại khan hiếm, phải chạy những nhà máy đắt đỏ. Đổi bảy, tám phần điện lúc khan lấy mười phần điện lúc thừa là phép tính có lời cho cả hệ thống.

Ngoài ra, nhà máy tích năng còn bán những thứ không đo bằng số điện: khả năng giữ tần số, dự phòng nóng khi có sự cố, khởi động lại lưới sau mất điện diện rộng. Đó là lý do người ta gọi nó là "người giữ nhịp" của lưới điện chứ không chỉ là kho chứa.

Những nhà máy khiến dân kỹ thuật nể

Trên thế giới có hàng trăm nhà máy tích năng đã vận hành, phần lớn xây từ những năm 1960 đến nay. Một ví dụ hay được nhắc trong sách là nhà máy ở bang Virginia, nước Mỹ, hoàn thành giữa thập niên 1980, tại thời điểm đó và nhiều năm sau thuộc nhóm có công suất lớn nhất thế giới, với hai hồ nằm ở hai thung lũng chênh nhau vài trăm mét.

Một ví dụ khác là nhà máy ở xứ Wales, nước Anh, được xây bên trong một ngọn núi có mỏ đá phiến bỏ hoang. Gian máy là một hang lớn đào sâu trong núi, từng có những chuyến tham quan đưa khách qua đường hầm vào tận nơi, và nhà máy nổi tiếng vì khả năng chuyển từ trạng thái chờ lên phát điện lớn rất nhanh, được dùng để đỡ lưới vào những thời điểm cả triệu gia đình cùng bật ấm đun nước.

Những nhà máy này cho thấy bài toán tích năng chủ yếu là bài toán địa hình và địa chất: tìm được nơi có chênh cao lớn trong khoảng cách ngắn, đá đủ tốt để đào hầm và hang lớn, hồ trên không bị thấm mất nước. Thông tin cụ thể về công suất, chênh cao của từng nhà máy, bạn nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị vận hành.

Hiểu đúng vài điều hay bị nhầm

Thuỷ điện tích năng thường bị gộp chung với thuỷ điện thường, dẫn tới vài suy nghĩ chưa đúng:

  • Tích năng không tạo ra điện mới. Nó chỉ dời điện từ lúc thừa sang lúc thiếu, và mất đi một phần trên đường dời.
  • Không cần sông lớn. Nhiều nhà máy tích năng chỉ cần một nguồn nước bù lượng bốc hơi và thấm, phần nước làm việc cứ quay vòng giữa hai hồ.
  • Hồ trên lên xuống nhanh nên không hợp làm điểm tắm, chèo thuyền như các hồ thuỷ điện thường, mép hồ thường có rào chắn.
  • Tích năng không thay thế pin hoá học mà bổ sung cho nhau: pin phản ứng tức thời, đặt gần nơi dùng; tích năng chứa lượng lớn trong nhiều giờ.
  • Không phải đồi núi nào cũng làm được. Ngoài chênh cao, cần nền đá tốt, đường truyền tải gần, và không ảnh hưởng tới khu dân cư hay rừng đặc dụng.
  • Một vài nơi thử dùng nước biển làm hồ dưới. Ý tưởng hấp dẫn nhưng muối ăn mòn thiết bị và nước mặn thấm vào đất là thách thức lớn, nên kiểu này còn hiếm.

Khi đọc tin về một dự án tích năng, bạn có thể tự đặt ba câu hỏi: chênh cao giữa hai hồ là bao nhiêu, dung tích hồ trên đủ phát hết công suất trong mấy giờ, và nhà máy đặt gần nguồn điện tái tạo hay gần trung tâm tiêu thụ. Ba câu đó nói lên phần lớn giá trị kỹ thuật của công trình.

Câu hỏi thường gặp

Thuỷ điện tích năng khác thuỷ điện thường thế nào?

Thuỷ điện thường lấy nước từ sông chảy vào hồ rồi xả qua tua bin một chiều. Thuỷ điện tích năng có thêm khả năng bơm ngược nước lên hồ trên bằng điện của lưới, nên đóng vai kho chứa năng lượng chứ không chỉ là nguồn phát.

Vì sao gian máy tích năng thường nằm rất sâu dưới đất?

Khi chạy chế độ bơm, bánh xe cần nước ép vào từ phía hồ dưới với áp lực đủ lớn để không sinh khí thực. Đặt gian máy thấp hơn mặt hồ dưới nhiều chục mét tạo ra áp lực đó, nên nhà máy thường nằm trong hang đào sâu trong núi.

Một nhà máy tích năng phát điện liên tục được bao lâu?

Tuỳ dung tích hồ trên so với công suất tổ máy. Phần lớn được thiết kế để phát hết công suất trong khoảng vài giờ đến hơn mười giờ, đủ phủ giờ cao điểm buổi tối, sau đó cần bơm nước lên lại.

Tích năng có giúp dùng nhiều điện mặt trời hơn không?

Có. Điện mặt trời dư vào buổi trưa có thể dùng để bơm nước lên hồ trên, rồi phát lại vào buổi tối. Nhờ vậy lưới điện ít phải cắt giảm điện mặt trời lúc dư và ít phải chạy nhà máy đắt đỏ lúc thiếu.

Nước trong hồ tích năng có bị bốc hơi hết không?

Có bốc hơi và thấm một phần, nhất là mùa khô nắng nóng, nhưng lượng này nhỏ so với dung tích hồ. Nhà máy thường có nguồn nước bổ sung từ suối, sông hay hồ sẵn có để bù lại phần hao hụt.

Có thể làm mô hình tích năng đơn giản để học không?

Có thể dùng hai chai nước đặt ở hai độ cao, một bơm mini chạy pin để đưa nước lên chai trên, rồi cho nước chảy xuống qua một chong chóng nhỏ. Mô hình giúp thấy rõ nước lên xuống giữa hai hồ và việc luôn mất một phần năng lượng mỗi vòng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138