Stonehenge được dựng bằng sức người thời đồ đá: những trụ đá lớn được kéo trên xe trượt gỗ, có thể chạy trên đường ray gỗ, rồi đưa đầu chân vào một hố đào sẵn có một bên vát xiên, dùng dây kéo và đòn bẩy dựng đứng; dầm đá ngang được nâng dần lên đỉnh trụ và gắn bằng mộng âm dương giống cách ghép gỗ. Phần lớn các bước này đã được khảo cổ và thử nghiệm thực tế xác nhận là khả thi.
Theo các tài liệu thường dẫn, những trụ đá cát kết lớn nhất nặng khoảng hai mươi lăm tấn, có trụ có thể tới khoảng ba mươi tấn, còn các khối đá xanh nhỏ hơn được chở từ vùng đồi xứ Wales xa hơn hai trăm cây số. Các số đo này nên đối chiếu tài liệu của cơ quan quản lý di sản. Bài này không bàn công dụng của vòng đá, vốn còn nhiều tranh luận, mà tập trung vào cách người xưa làm ra nó.
Hai loại đá, hai bài toán vận chuyển
Vòng đá gồm hai nhóm đá khác hẳn nhau. Nhóm lớn là những trụ đá cát kết rất cứng, có nguồn gốc từ vùng đồi cách công trình khoảng vài chục cây số; một nghiên cứu hoá học công bố vài năm gần đây đã chỉ ra khu vực cụ thể mà phần lớn các trụ này được lấy. Nhóm nhỏ là các đá xanh, mỗi khối chỉ vài tấn, nhưng lại đến từ rất xa, vùng đồi phía tây xứ Wales.
Hai nhóm đặt ra hai bài toán ngược nhau. Với trụ lớn, quãng đường ngắn nhưng khối đá cực nặng: bài toán là sức kéo và ma sát. Với đá xanh, khối nhẹ hơn nhưng đường dài, qua đồi, sông, có thể cả biển: bài toán là tổ chức và bền bỉ.
Từ lâu đã có giả thuyết cho rằng đá xanh được băng hà đẩy tới gần công trình chứ không do người chở. Hiện nay phần lớn các nhà nghiên cứu nghiêng về việc con người đã chở chúng, vì khảo cổ tìm được các mỏ đá xanh có dấu vết khai thác thời tiền sử ở xứ Wales. Tuy vậy cuộc tranh luận chưa hoàn toàn khép lại.
Kéo trụ đá vài chục tấn: các cách đã được thử nghiệm
Nhiều nhóm nghiên cứu và tình nguyện viên đã thử kéo khối đá nặng bằng công cụ thời đồ đá để kiểm tra giả thuyết. Bảng dưới gom các cách chính và những gì các thử nghiệm cho thấy.
| Cách kéo | Mô tả | Thử nghiệm cho thấy | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Con lăn gỗ | Khối đá đặt trên các thân cây tròn, con lăn phía sau chuyển ra phía trước | Kéo được nhưng con lăn hay lệch, đá dễ trượt khỏi hướng | Cần nhiều người chạy chuyển con lăn, khó trên dốc |
| Xe trượt trên đường ray gỗ | Khối đá trên khung gỗ trượt dọc hai thanh gỗ dài đặt song song, bôi mỡ hoặc nước | Một nhóm vài chục người kéo được khối vài tấn đi khá nhanh trên đất bằng | Cần làm và chuyển đường ray liên tục |
| Kéo trực tiếp trên nền đất có lót | Xe trượt kéo trên nền lót cành cây, đất sét ướt | Khả thi với khối vừa, ma sát cao với khối lớn | Nền mềm dễ lún |
| Chở bằng bè, thuyền | Khối đá buộc giữa hai thuyền hoặc trên bè dọc sông và ven biển | Khả thi với khối vừa trong nước lặng | Rủi ro cao khi sóng gió |
Từ các thử nghiệm, nhiều nhà nghiên cứu ước rằng mỗi trụ lớn cần khoảng vài trăm người kéo nếu đi trên xe trượt và đường ray. Con số này chỉ là ước lượng từ thí nghiệm, không phải ghi chép. Điều rõ ràng là việc kéo đòi tổ chức nhiều làng cùng làm, nên vòng đá cũng là một công trình xã hội lớn của thời đó.
Dựng một trụ đá đứng: trình tự hợp lý nhất
Đưa trụ đá tới nơi mới là một nửa việc. Dựng nó đứng thẳng, cắm sâu đủ để đứng hàng nghìn năm, là phần đòi hỏi kỹ thuật. Các hố chân trụ khai quật được gợi ý trình tự sau:
- Đào hố chân trụ sâu cỡ một phần tư đến một phần ba chiều dài phần cắm đất, một vách hố thẳng đứng, vách đối diện vát xiên làm dốc.
- Lót vách đứng bằng cọc gỗ để đầu trụ khi trượt vào không làm sạt vách.
- Kéo trụ nằm ngang tới mép hố, chân trụ hướng vào phía vách xiên. Đẩy dần trụ ra khỏi mép cho tới khi trọng tâm vượt qua, chân trụ trượt xuống hố theo vách xiên, trụ nghiêng lên.
- Dùng dây kéo từ phía trước, kết hợp đòn bẩy và giàn gỗ chống phía sau, kéo trụ từ nghiêng sang đứng thẳng. Mỗi lần nâng được một chút thì chèn gỗ để giữ.
- Khi trụ đứng thẳng, lấp hố bằng đá vụn và đất, nện chặt từng lớp để trụ không nghiêng trở lại.
- Để trụ đứng yên một thời gian cho đất lắng, rồi mới tiến hành gác dầm đá lên đỉnh.
Đầu dưới các trụ thường được đẽo thon hoặc bằng không đều, giúp người dựng chỉnh cho đỉnh các trụ cùng một cao độ dù đáy hố không bằng nhau. Đây là một mẹo nhỏ nhưng quan trọng để dầm ngang nằm phẳng.
Gác dầm đá ngang: kỹ thuật của thợ mộc làm trên đá
Mộng âm dương giữa trụ và dầm. Đỉnh mỗi trụ đá được đẽo nhô lên một núm tròn nhỏ, mặt dưới dầm ngang khoét lỗ tương ứng. Khi dầm hạ xuống, núm lọt vào lỗ, dầm không trượt khỏi trụ. Đây chính là kiểu mộng mà thợ mộc dùng để ghép cột với xà.
Mộng rãnh giữa các dầm nối tiếp. Ở vòng ngoài, các dầm ngang nối đầu vào nhau thành một vòng liền. Đầu dầm này có gờ, đầu dầm kia có rãnh, lắp khít như ván sàn gỗ. Những người dựng đã dùng kỹ thuật ghép gỗ cho đá, rất có thể vì họ vốn quen làm công trình gỗ.
Dầm được uốn theo cung tròn. Các dầm ở vòng ngoài không phải khối hộp thẳng mà được đẽo cong nhẹ theo đường tròn của vòng, mặt trong và mặt ngoài song song với vòng tròn. Nhìn kỹ mới thấy, nhưng đó là dấu hiệu của một bản thiết kế có chủ ý.
Nâng dầm lên cao bằng giàn gỗ xếp chồng. Giả thuyết phổ biến là kê dầm trên một giàn gỗ xếp kiểu cũi, dùng đòn bẩy nâng một đầu, chèn thêm thanh gỗ, rồi nâng đầu kia, cứ thế dầm lên dần ngang đỉnh trụ. Một giả thuyết khác là đắp dốc đất. Cả hai đều khả thi, chưa có bằng chứng quyết định.
Đẽo đá cát kết rất cứng bằng búa đá
Trụ đá lớn ở vòng đá là loại cát kết có hạt thạch anh gắn chặt với nhau, cứng tới mức dụng cụ đồng hay sắt sau này cũng khó ăn. Người dựng vòng đá thậm chí chưa có kim loại. Vậy mà mặt nhiều trụ được làm phẳng khá đều, các núm mộng tròn trịn, các dầm cong theo vòng.
Lời giải nằm trong chính đất quanh công trình. Khảo cổ tìm thấy rất nhiều hòn đá tròn cỡ nắm tay tới cỡ quả dưa, có dấu bị đập mòn, nằm lẫn với vô số mảnh vụn của chính loại đá cát kết. Đó là những chiếc búa đá. Người thợ cầm hoặc ném búa đá xuống mặt trụ, mỗi cú làm bong ra một lớp vụn mỏng. Hàng nghìn cú như thế, mặt đá phẳng dần.
Các nhà nghiên cứu cho rằng việc đẽo diễn ra ngay tại công trường, ở một khu làm việc gần vòng đá, vì đống mảnh vụn tập trung ở đó. Đẽo tại chỗ cho phép thợ so trụ với vị trí thật của nó: chỉnh chiều cao, vạt mặt, tạo núm mộng sau khi đã biết trụ cắm sâu bao nhiêu.
Thử ở nhà: lấy hai viên sỏi cứng, gõ đều một viên lên mặt một viên gạch cũ trong vài phút. Bạn sẽ thấy bột gạch bong ra và một vùng nhỏ phẳng dần. Đổi viên gạch thành đá cát kết cứng gấp nhiều lần, và mặt đá rộng hàng mét vuông, sẽ hình dung được số giờ công của những người thợ thời đó.
Vì sao vòng đá vẫn đứng sau hàng nghìn năm
Theo các tài liệu khảo cổ, giai đoạn dựng các trụ đá lớn diễn ra vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Từ đó tới nay, một phần trụ và dầm đã đổ hoặc bị lấy đi, nhưng nhiều cặp trụ dầm vẫn đứng nguyên vị trí. Lý do kỹ thuật khá đơn giản.
Thứ nhất, trụ đá cắm sâu vào hố được nện chặt, trọng tâm thấp, gió không làm lay. Thứ hai, đá cát kết rất cứng, chịu thời tiết tốt. Thứ ba, mộng âm dương và mộng rãnh làm cho dầm và trụ liên kết thành một khung, trụ này giữ trụ kia không nghiêng ra ngoài. Một trụ đứng một mình có thể đổ, nhưng một khung trụ có dầm nối nhau thì vững hơn nhiều.
Những trụ đã đổ thường là do chân hố bị yếu, đất lún không đều, hoặc do con người đào bới, lấy đá trong các thế kỷ sau. Một số trụ đã được dựng lại và gia cố chân bằng bê tông trong thế kỷ hai mươi để giữ an toàn cho di tích và khách tham quan.
Đứng trước vòng đá: để ý gì để thấy được cách người ta làm
Hiện nay du khách thường đi theo lối vòng quanh ở một khoảng cách nhất định, không đến sát các trụ, trừ những dịp đặc biệt do ban quản lý tổ chức. Từ lối đi, bạn vẫn quan sát được nhiều chi tiết:
- Các núm mộng trên đỉnh những trụ đã mất dầm, nhìn rõ nhất khi ánh nắng xiên buổi sáng hoặc chiều.
- Mặt dầm ngang ở vòng ngoài: cong nhẹ theo vòng tròn, không phải khối hộp thẳng.
- Sự khác biệt giữa trụ đá lớn màu xám sáng và các đá xanh nhỏ hơn, sẫm màu, đứng thành vòng bên trong.
- Bề mặt trụ: có trụ được đẽo phẳng kỹ ở mặt hướng vào trong, mặt ngoài thô hơn, cho thấy người làm ưu tiên mặt được nhìn thấy nhiều.
- Độ nghiêng nhẹ của một số trụ, dấu vết của đất lún qua hàng nghìn năm.
Đứng ở khoảng cách đó, hãy thử tưởng tượng hàng trăm người cùng kéo dây theo một nhịp hô, một đội chèn gỗ, một đội đứng giữ giàn. Cái đáng nể của vòng đá không chỉ ở khối đá nặng, mà ở khả năng phối hợp của một cộng đồng chưa có chữ viết, chưa có kim loại.
Câu hỏi thường gặp
Trụ đá lớn nhất ở Stonehenge nặng bao nhiêu?
Các tài liệu thường dẫn những trụ đá cát kết lớn nặng khoảng hai mươi lăm tấn, có trụ có thể tới khoảng ba mươi tấn. Các khối đá xanh nhỏ hơn nhiều, mỗi khối vài tấn. Nên đối chiếu tài liệu của cơ quan quản lý di sản khi cần số chính xác.
Người thời đồ đá kéo trụ đá nặng thế nào?
Cách được thử nghiệm và cho là khả thi nhất là đặt đá lên xe trượt gỗ chạy trên đường ray gỗ, nhiều người kéo bằng dây. Con lăn gỗ và đường thuỷ cũng là những khả năng, tuỳ chặng đường.
Đá xanh ở Stonehenge có phải do băng hà đẩy tới không?
Đó là một giả thuyết cũ. Hiện nay phần lớn nhà nghiên cứu nghiêng về việc con người đã chở đá xanh từ xứ Wales, vì đã tìm thấy mỏ đá có dấu vết khai thác thời tiền sử ở đó. Tuy vậy tranh luận chưa hoàn toàn kết thúc.
Dầm ngang ở Stonehenge được gắn vào trụ bằng gì?
Bằng mộng âm dương: đỉnh trụ có núm nhô lên, mặt dưới dầm khoét lỗ tương ứng. Các dầm nối nhau ở vòng ngoài còn dùng mộng rãnh, giống cách ghép ván gỗ. Không có vữa hay kim loại.
Stonehenge được dựng vào thời gian nào?
Công trình được làm qua nhiều giai đoạn kéo dài nhiều thế kỷ. Giai đoạn dựng các trụ đá lớn thường được xác định vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên. Niên đại chi tiết từng phần nên xem trong tài liệu khảo cổ.
Có được đi vào giữa vòng đá Stonehenge không?
Thông thường du khách đi theo lối vòng quanh ở một khoảng cách nhất định để bảo vệ di tích. Một số dịp đặc biệt có thể được vào gần hơn theo quy định của ban quản lý, nên hỏi trước khi đến.