Thành nhà Hồ được xây theo lối hai mặt ốp đá lớn, lõi đắp đất nện, đặt trên một nền móng đầm nhiều lớp đất sét và đá cuội; các khối đá vôi đẽo vuông, mặt tiếp xúc mài phẳng rồi xếp khít vào nhau mà gần như không dùng vữa, cổng thành là vòm đá ghép hình múi bưởi. Công trình được dựng cuối thế kỷ mười bốn ở Thanh Hoá và được công nhận là di sản văn hoá thế giới năm 2011.
Những con số hay được nhắc là tường mỗi cạnh dài gần chín trăm mét, cao khoảng vài mét đến hơn chục mét tuỳ đoạn, có khối đá dài khoảng bảy mét và nặng ước tính trên hai mươi tấn. Đây là số đo do các nhà nghiên cứu công bố, nên khi trích dẫn cần đối chiếu tài liệu của ban quản lý di sản. Bài này tập trung vào câu hỏi kỹ thuật: người xưa đã nâng, chở và ghép những khối đá ấy như thế nào.
Bài toán: dựng một toà thành đá lớn trong thời gian rất ngắn
Sử cũ chép rằng thành được xây trong một thời gian rất ngắn, thường được kể là chỉ vài tháng cho phần chính. Dù con số chính xác còn bàn, điều chắc chắn là đây là một công trình được dựng gấp, với lực lượng lao động rất lớn được huy động từ nhiều vùng. Tốc độ ấy đòi hỏi một phương án đơn giản, lặp lại được, và tận dụng tối đa vật liệu tại chỗ.
Người xây chọn đá vôi lấy từ các núi đá quanh vùng, không phải chở từ xa. Đá vôi ở đây đủ cứng để làm tường bền, nhưng vẫn đẽo được bằng dụng cụ sắt của thời đó. Thay vì xây cả bức tường đặc đá, họ chỉ ốp đá lớn ở hai mặt, bên trong đắp đất. Cách này giảm khối lượng đá cần đẽo và chở đi rất nhiều, mà mặt ngoài vẫn có một lớp vỏ đá dày, vững.
So với các thành luỹ đắp đất phổ biến trước đó ở nước ta, việc dùng đá khối lớn là một bước khác hẳn. Nó cho thấy một đội ngũ thợ đá lành nghề và một bộ máy tổ chức đủ mạnh để huy động người, trâu, gỗ, dây cùng lúc.
Nền móng: phần không nhìn thấy nhưng giữ cho tường đứng
Đất vùng đồng bằng không phải đá tảng. Thành nằm trên vùng đất phù sa ven sông, không phải nền đá cứng. Đặt trực tiếp những khối đá hàng chục tấn lên đất mềm thì tường sẽ lún không đều, mạch đá toác ra sau vài mùa mưa.
Đầm nhiều lớp đất sét xen đá. Các cuộc khai quật khảo cổ cho thấy dưới chân tường có một lớp móng được làm bằng cách đắp từng lớp đất sét, xen với lớp đá cuội, đá dăm, mỗi lớp được đầm chặt. Đá cuội giúp phân tải và thoát nước, đất sét đầm chặt thì kín và ổn định.
Móng rộng hơn tường. Nền móng trải rộng ra hai bên chân tường, giống như bàn chân to giúp người đứng trên bùn đỡ lún. Tải trọng của khối đá được dàn ra một diện tích lớn hơn.
Tường lõi đất tự cân bằng. Lõi đất nện ở giữa hai lớp vỏ đá làm tường có khối lượng lớn, khó bị xô đổ, đồng thời giữ cho hai lớp vỏ không bị đẩy vào trong. Đá ngoài giữ đất, đất trong đỡ đá.
Chở và nâng khối đá vài chục tấn: những giả thuyết chính
Không có văn bản nào thời đó mô tả chi tiết cách chở và nâng đá. Những gì sau đây là các giả thuyết hay được nhắc trong giới nghiên cứu và người dân địa phương, cần hiểu là giả thuyết, chưa có kết luận cuối cùng.
- Con lăn và đường trượt. Khối đá được đặt lên các thân gỗ tròn, kéo bằng người và trâu, con lăn phía sau được nhấc lên chuyển ra trước. Cách này phổ biến ở nhiều nền văn minh và hợp với chặng đường ngắn từ núi đá tới công trường.
- Đường thuỷ khi có thể. Vùng này có sông ngòi, nên một phần đá có thể được chở bằng bè hoặc thuyền vào mùa nước lên. Đây là cách tiết kiệm sức nhất cho khối nặng.
- Máng trượt dùng đất sét ướt hoặc vỏ cây trơn. Có giả thuyết cho rằng người xưa làm đường trượt phủ đất sét ướt hoặc vật liệu trơn để giảm ma sát, tương tự cách tưới nước lên cát ở nơi khác.
- Nâng lên cao bằng dốc đất và đòn bẩy. Với độ cao tường vài mét đến hơn chục mét, đắp dốc đất tạm cạnh tường rồi kéo đá lên, sau đó bẩy vào chỗ, là cách hợp lý nhất. Dốc đất sau đó được dỡ đi, hoặc chính đất ấy được dùng đắp lõi tường.
Truyền thuyết về sức người phi thường hay voi kéo đá hấp dẫn khi kể chuyện, nhưng về kỹ thuật, những cách trên đã đủ giải thích. Người đọc nên phân biệt câu chuyện dân gian với giả thuyết có cơ sở khảo cổ.
Ghép đá không vữa: các bước để mạch khít như dao cắt
Điều khiến người xem nể nhất ở thành nhà Hồ là các mạch ghép giữa những khối đá khổng lồ rất mảnh, nhiều chỗ khó lách nổi lưỡi dao. Trình tự hợp lý để đạt được điều đó như sau:
- Đẽo khối đá thô tại núi cho gần vuông, bớt phần thừa để giảm trọng lượng phải chở.
- Tại công trường, đẽo và mài kỹ các mặt sẽ tiếp xúc với khối bên dưới và hai khối bên cạnh. Mặt ngoài cùng có thể để hơi thô.
- Đặt khối vào chỗ, kiểm tra độ khít; chỗ nào cộm thì nhấc lên, mài bớt, đặt lại. Với khối nặng hàng chục tấn, mỗi lần nhấc cần đòn bẩy và nêm chèn.
- Xếp so le mạch đứng giữa các hàng, như xếp gạch, để vết nứt nếu có không chạy thẳng một đường từ trên xuống.
- Chèn đất nện ở phía sau mỗi hàng đá ngay khi xếp xong, để đá có chỗ tựa và lõi tường lên đều với vỏ.
Không có vữa không có nghĩa là kém bền. Với đá lớn, chính trọng lượng của khối và ma sát trên mặt tiếp xúc phẳng giữ chúng đứng yên. Vữa ở các tường đá nhỏ có tác dụng lấp khe và phân lực, nhưng với khối đá vài chục tấn mài khít, nhu cầu đó gần như không còn.
Cổng vòm múi bưởi: khi đá vừa nặng vừa phải cong
Bốn cổng thành là chỗ khó nhất về kỹ thuật. Cổng chính phía nam có ba lối vòm, các cổng khác có một lối. Ở đây đá không xếp thành hàng ngang mà đẽo thành hình nêm như múi bưởi bổ dọc, ghép hướng về tâm của đường cong. Đó chính là kiểu vòm thật, cần khung đỡ khi xây và có viên khoá ở giữa.
Với đá nhỏ, dựng vòm đã khó. Với những khối nặng nhiều tấn, mỗi viên trên vòm phải được đặt chính xác ngay lần đầu, vì nhấc ra chỉnh lại trên khung đỡ là việc nguy hiểm. Các nhà nghiên cứu cho rằng khung đỡ khi đó có thể là giàn gỗ lớn hoặc ụ đất đắp có mặt trên cong, sau đó được đào bỏ. Đây vẫn là giả thuyết.
Khi đứng dưới cổng, bạn có thể tự kiểm tra cách đọc vòm: mạch đá xoè như nan quạt, các viên hai bên cân nhau, viên khoá ở giữa. Sau hơn sáu trăm năm, các cổng vẫn đứng, dù phần tường quanh có những đoạn đã sạt. Điều đó cho thấy vòm đá ghép chuẩn bền hơn cả phần tường đơn giản bên cạnh.
So với các kiểu thành luỹ xưa khác ở nước ta
Để thấy vì sao thành nhà Hồ đặc biệt về kỹ thuật, có thể đặt nó cạnh các kiểu thành luỹ khác từng xuất hiện ở nước ta. Bảng dưới chỉ so về cách xây, không bàn chuyện lịch sử từng triều đại.
| Kiểu thành | Vật liệu chính | Cách làm | Điểm mạnh và yếu |
|---|---|---|---|
| Thành đắp đất | Đất nện, có khi kè đá hoặc gạch ở chân | Đắp thành luỹ cao, mái dốc, kèm hào nước | Làm nhanh, vật liệu tại chỗ; dễ xói khi mưa lũ, phải tu bổ thường xuyên |
| Thành gạch | Gạch nung và vữa vôi, lõi đất | Xây tường gạch ốp hai mặt, giữa đắp đất | Mặt tường phẳng, đẹp, bền hơn đất; cần lò nung và vữa, tốn công xây từng viên |
| Thành đá khối lớn | Đá vôi đẽo khối lớn, lõi đất | Ốp đá hai mặt, ghép khít không vữa | Rất bền, chống va đập tốt; khó chở và nâng, đòi thợ đá giỏi và tổ chức mạnh |
| Thành kiểu nhiều góc nhô | Gạch, đất, đá ở chân | Tường có các mũi nhô để quan sát chân tường | Hình học chặt chẽ; đòi đo đạc định vị chính xác trên mặt bằng rộng |
Theo cách so này, thành nhà Hồ nằm ở nhóm hiếm: dùng đá khối lớn trên quy mô cả toà thành. Điều đó giải thích vì sao sau hơn sáu thế kỷ phần đá vẫn còn nhiều, trong khi nhiều thành đất cùng thời hoặc sau đó đã bị san bằng, chỉ còn dấu vết.
Nó cũng cho thấy một lựa chọn kỹ thuật luôn là đánh đổi: thành đá bền hơn nhưng khó làm hơn hẳn, và chỉ khả thi khi có núi đá ở gần cùng đủ sức người để huy động.
Đi xem thành nhà Hồ: một danh sách để nhìn ra kỹ thuật
Thành nằm ở Thanh Hoá, giữa vùng đồng ruộng. Khác với nhiều di tích được tu sửa nhiều, phần lớn tường đá ở đây còn nguyên vẻ thô ráp của thời xây. Khi đến, để ý mấy điểm sau:
- Kích thước không đều của các khối đá: hàng dưới thường to hơn, lên cao nhỏ dần, đúng với logic đặt đá nặng ở thấp.
- Mạch đá đứng so le giữa các hàng, và những chỗ thợ đẽo góc đá để ăn khớp với khối bên cạnh.
- Các đoạn tường bị sạt để lộ lõi đất bên trong, giúp thấy rõ cấu tạo vỏ đá lõi đất.
- Cổng chính phía nam với ba lối vòm, đếm số viên đá trên mỗi vòm và tìm viên khoá.
- Mặt đá: một số khối còn vết đục, vết mài, có khối còn dấu khắc nhỏ mà các nhà nghiên cứu cho là dấu ghi của nơi hoặc người làm.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, có thể đố các em ước xem một khối đá to cần bao nhiêu người kéo, rồi cùng nhau nghĩ cách. Đây là một bài học vật lý ngoài trời rất sống động, không cần sách vở gì.
Câu hỏi thường gặp
Thành nhà Hồ được xây năm nào?
Thành được xây vào cuối thế kỷ mười bốn, sử cũ ghi năm 1397, dưới thời Hồ Quý Ly. Công trình được công nhận là di sản văn hoá thế giới năm 2011.
Vì sao thành nhà Hồ xây đá không cần vữa mà vẫn đứng được?
Vì các khối đá rất lớn, mặt tiếp xúc được mài phẳng nên trọng lượng của chính khối đá và ma sát giữa các mặt giữ chúng đứng yên. Lõi đất nện phía sau và nền móng đầm chặt giúp tường không lún lệch.
Khối đá lớn nhất ở thành nhà Hồ nặng bao nhiêu?
Các tài liệu thường nhắc có khối dài khoảng bảy mét và nặng ước tính trên hai mươi tấn. Đây là số đo do giới nghiên cứu công bố, khi cần trích dẫn nên đối chiếu nguồn của ban quản lý di sản.
Người xưa chở đá xây thành nhà Hồ bằng cách nào?
Không có văn bản thời đó mô tả chi tiết. Các giả thuyết hay được nhắc là dùng con lăn gỗ, máng trượt trơn, sức người và trâu kéo, đường thuỷ khi có thể, và dốc đất tạm để đưa đá lên cao.
Thành nhà Hồ có phải xây đặc toàn bằng đá không?
Không. Tường thành gồm hai lớp vỏ đá lớn ở mặt ngoài và mặt trong, ở giữa là lõi đất đắp nện chặt. Cách này giảm rất nhiều khối lượng đá phải đẽo và chở mà tường vẫn dày và vững.
Cổng thành nhà Hồ được xây theo kiểu vòm gì?
Đó là vòm thật, các khối đá được đẽo hình nêm như múi bưởi bổ dọc, ghép hướng về tâm đường cong và có viên khoá ở giữa. Khi xây cần khung đỡ tạm, có thể bằng gỗ hoặc ụ đất đắp.