NePhuc.comNể Phục
Kỳ quan xưa: xây thế nào khi chưa có máy

Tháp Chăm xây thế nào: gạch nung ghép gần như không thấy mạch vữa và những giả thuyết

Hàng trăm năm sau, mạch gạch tháp Chăm vẫn khít như liền một khối. Các giả thuyết về chất kết dính, cách mài gạch, chạm trổ trên tường và mái tháp xếp chìa.

An ancient red brick tower temple with carved walls rising among green trees, a lone visitor in a white shirt at its base, low angle shot in warm late afternoon light

Tháp Chăm được xây bằng gạch nung có mặt tiếp xúc mài rất phẳng, xếp chồng sát nhau với một lớp kết dính mỏng tới mức gần như không nhìn thấy, rồi chạm khắc trực tiếp lên khối tường gạch đã xây xong; mái tháp là các tầng gạch xếp chìa thu nhỏ dần lên đỉnh. Chất kết dính chính xác là gì thì đến nay vẫn còn bàn, có nhiều giả thuyết được nghiên cứu.

Các đền tháp gạch của người Chăm trải dọc miền Trung, nổi tiếng nhất là cụm đền tháp Mỹ Sơn, di sản thế giới từ năm 1999, và tháp Bà Po Nagar ở Nha Trang. Bài này không bàn ý nghĩa thờ tự hay lịch sử vương quốc, mà đi vào câu hỏi người làm kỹ thuật hay đặt ra khi đứng trước một ngọn tháp: những viên gạch ấy được ghép với nhau thế nào để đứng hàng trăm năm trong khí hậu nóng ẩm, mưa bão.

Điều kỳ lạ khi nhìn gần một bức tường tháp Chăm

Đứng sát chân tháp, bạn sẽ thấy các hàng gạch xếp đều nhưng mạch giữa chúng mảnh đến mức nhiều chỗ chỉ là một đường kẻ. Không có lớp vữa dày xám trắng như tường gạch thông thường. Nhiều đoạn tường trông như được tạc từ một khối gạch liền. Đó là điều khiến tháp Chăm trở thành câu đố kỹ thuật lâu năm.

So với tường gạch nhà ở hiện nay, mạch vữa thường dày cỡ một đốt ngón tay. Vữa làm hai việc: dán gạch và bù cho những viên gạch không đều. Muốn bỏ được lớp vữa dày, gạch phải rất phẳng, rất đều, và chất kết dính phải làm việc được ở độ dày cực mỏng.

Gạch Chăm cũng khác gạch phổ thông: viên to, khá nhẹ, có nhiều lỗ xốp nhỏ, màu đỏ cam. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng gạch được nung ở nhiệt độ không quá cao, nên còn đủ mềm để mài và chạm, nhưng vẫn đủ bền. Đặc điểm này quan trọng cho mọi giả thuyết về cách xây.

Các giả thuyết về chất kết dính: điểm mạnh và chỗ còn bàn

Dưới đây là các giả thuyết chính được giới nghiên cứu và thợ trùng tu nhắc tới. Cần nói rõ: chưa có giả thuyết nào được chấp nhận cho mọi tháp, và có thể các thời kỳ, các nhóm thợ khác nhau đã dùng cách khác nhau.

Giả thuyếtNội dungLý do ủng hộChỗ còn bàn
Nhựa câyGạch được kết dính bằng nhựa từ cây dầu rái hoặc cây có nhựa tương tự, có khi pha bột gạchVùng này nhiều cây có nhựa, nhựa dầu được dùng làm thuyền, chống thấmPhân tích mẫu ở nhiều tháp chưa tìm thấy đủ dấu vết hữu cơ thống nhất
Bột gạch trộn đất sét mịnMột lớp hồ rất mỏng làm từ bột gạch nghiền, đất sét và nướcPhân tích một số mạch cho thấy thành phần gần giống chính viên gạchKhó giải thích độ bền lâu nếu không có chất kết dính phụ
Mài gạch tại chỗ cho khítHai viên gạch được chà vào nhau cho tới khi mặt tiếp xúc khớp hoàn toàn, bột gạch sinh ra lấp kheMặt tiếp xúc rất phẳng, các viên khớp riêng với nhauTốn công rất lớn, cần thêm lớp kết dính để giữ
Nung cả tháp sau khi xâyXây bằng gạch mộc rồi đốt lửa quanh tháp cho gạch chín và dính lạiGiải thích được vẻ liền khốiÍt được ủng hộ: không thấy dấu vết nung không đều giữa trong và ngoài

Cách nhìn thực tế nhất hiện nay là kết hợp: gạch được mài cho rất khít, rồi gắn bằng một lớp hồ mỏng có thành phần chính là bột gạch và đất sét, có thể có phụ gia hữu cơ. Các dự án trùng tu thường thử nghiệm nhiều loại hồ khác nhau và so độ bền với tường gốc.

Trình tự xây một ngọn tháp gạch theo cách hình dung phổ biến

Từ dấu vết trên tháp và kinh nghiệm trùng tu, có thể hình dung trình tự xây như sau. Đây là mô hình tổng hợp, không phải ghi chép thời đó.

  1. Đầm nền móng, ở nhiều tháp có lớp đá hoặc đá ong làm chân đế, giữ cho tường gạch không chạm đất ẩm trực tiếp.
  2. Chuẩn bị gạch: nung ở lò, chọn những viên đều, mài phẳng các mặt sẽ tiếp xúc. Có giả thuyết cho rằng mỗi cặp gạch được mài vào nhau trước khi đặt.
  3. Xếp gạch theo lối so le, quét lớp hồ mỏng, ép và có thể chà nhẹ để lớp hồ dàn đều và gạch ăn khít.
  4. Xây thân tháp thẳng lên thành khối tường dày, bên trong là một phòng nhỏ hình vuông.
  5. Làm mái phòng bằng cách xếp chìa: mỗi hàng gạch nhô vào trong hơn hàng dưới, tới khi hai bên gặp nhau ở trên.
  6. Xây các tầng mái bên ngoài thu nhỏ dần, mỗi tầng như một bản thu nhỏ của thân tháp.
  7. Chạm khắc hoa văn, hình người, hình vật trực tiếp lên khối tường gạch đã xây xong, ở những chỗ cần trang trí.

Bước chạm khắc sau cùng là chi tiết rất đặc biệt. Ở nhiều tháp còn thấy những đoạn tường chạm dở, phần hoa văn đã rõ nằm cạnh phần chỉ mới vạch phác, cho thấy thợ chạm làm trên tường đã xây chứ không chạm từng viên rồi lắp. Điều đó chỉ khả thi nếu các viên gạch đã dính với nhau như một khối.

Viên gạch Chăm: làm ra một vật liệu vừa nhẹ vừa mài được

Mọi giả thuyết về cách xây đều bắt đầu từ viên gạch. Gạch tháp Chăm được làm từ đất sét trộn với một lượng đáng kể cát và có thể có cả trấu hoặc vật liệu hữu cơ khác. Khi nung, phần hữu cơ cháy đi để lại vô số lỗ rỗng nhỏ, nên viên gạch nhẹ hơn gạch đặc cùng cỡ. Viên gạch nhẹ thì tường tháp cao vẫn không đè quá nặng lên nền.

Nhiệt độ nung được cho là thấp hơn gạch công nghiệp ngày nay. Gạch nung vừa chín có độ cứng vừa phải: đủ chịu nén cho khối tường cao hàng chục mét, nhưng vẫn mài, cưa, chạm được bằng dụng cụ sắt và đá mài. Gạch nung quá chín sẽ cứng, giòn, mài khó và dễ nứt khi chạm.

Thử ở nhà: so một viên gạch đỏ cũ của tường nhà xưa với một viên gạch mới cứng. Cầm hai viên, viên nhiều lỗ thường nhẹ tay hơn hẳn; lấy một mảnh giấy nhám chà thử lên góc mỗi viên, viên mềm hơn sẽ ra bột đỏ nhanh hơn. Đó chính là cảm giác của người thợ khi chọn gạch để mài mặt ghép.

Ngoài ra, kích thước gạch Chăm thường lớn hơn gạch xây phổ thông bây giờ. Viên to nghĩa là ít mạch hơn trên cùng một diện tích tường, ít chỗ yếu hơn, và cũng có nghĩa là mỗi viên phải mài kỹ hơn vì sai một chút là lệch cả hàng.

Mái xếp chìa và phòng tháp nhỏ: kỹ thuật chọn đúng sức vật liệu

Phòng bên trong nhỏ so với khối tháp. Tháp nhìn từ ngoài to, nhưng phòng bên trong thường nhỏ, tường rất dày. Lý do kỹ thuật: mái phòng được làm bằng gạch xếp chìa, kiểu vòm giả, chỉ vượt được nhịp hẹp.

Xếp chìa không cần khung đỡ. Mỗi hàng gạch nhô vào trong một chút, phần đuôi viên gạch bị khối tường phía trên đè giữ lại. Thợ có thể xây lên dần mà không cần giàn gỗ cong như vòm thật.

Tường dày làm đối trọng. Để các viên gạch nhô ra không bị lật, phần đuôi phải được đè bởi khối gạch lớn phía sau. Vì thế tường tháp dày, khối tháp nặng, và chính khối nặng ấy giúp tháp vững trước gió bão.

Mái nhiều tầng thu nhỏ dần. Mái ngoài có nhiều tầng nhỏ dần, mỗi tầng lặp lại hình dáng thân tháp. Kết cấu này hạ trọng tâm, phân tải đều, và tạo dáng vươn cao mà không đòi phải xây vòm rộng.

Vì sao tháp gạch còn đứng sau nhiều thế kỷ mưa nắng

Miền Trung có khí hậu khắc nghiệt: nắng gắt, mưa dầm, bão lớn, độ ẩm cao. Gạch nung nói chung hút nước; nước ngấm vào rồi bay hơi nhiều lần làm muối kết tinh trong lỗ gạch, gạch bở dần. Vậy mà nhiều tháp Chăm vẫn đứng sau hàng trăm năm.

Một phần lý do là mạch gạch mảnh. Mạch vữa dày thường là chỗ yếu nhất của tường gạch: vữa mục trước, nước ngấm vào mạch rồi phá dần. Khi mạch gần như không có, bức tường làm việc gần như một khối đồng nhất, nước ít đường ngấm hơn.

Phần khác là hình khối. Tháp đứng trên đồi cao, nền thoát nước tốt, chân đế bằng đá hoặc đá ong chặn ẩm từ đất. Mái tầng tầng giúp nước mưa chảy xuống nhanh, ít đọng.

Dù vậy, nhiều tháp đã bị hư hại nặng do thời gian, cây mọc trên tường, và chiến tranh. Các dự án trùng tu hiện nay gặp chính câu hỏi cũ: dùng hồ gì để gạch mới gắn vào gạch cũ mà không làm hỏng gạch gốc, và vẫn giữ được vẻ mạch mảnh.

Đứng trước tháp Chăm: những gì nên quan sát

Các cụm tháp còn lại nằm ở nhiều tỉnh miền Trung. Nhiều nơi mở cửa đón khách, có lối đi quanh chân tháp. Một danh sách nhỏ để nhìn ra kỹ thuật:

  • Mạch gạch: đưa mắt sát tường, tìm đường mạch mảnh giữa các viên, so với một bức tường gạch hiện đại gần đó.
  • Phần chạm dở: ở một số tháp còn đoạn hoa văn chưa hoàn thiện, cho thấy chạm sau khi xây.
  • Phòng bên trong: ngước nhìn mái xếp chìa, đếm các hàng gạch nhô vào dần.
  • Chân đế đá hoặc đá ong dưới phần gạch.
  • Những viên gạch trùng tu: thường có màu khác, mạch dày hơn, giúp so sánh trực tiếp với gạch gốc.

Khi tham quan, nên giữ khoảng cách với tường, không chạm tay hay tì lên các mảng chạm khắc, vì gạch cổ rất dễ mòn. Hỏi hướng dẫn viên về các đoạn đã trùng tu để biết mình đang nhìn gạch gốc hay gạch mới.

Nên đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng xiên làm nổi rõ từng đường mạch và độ sâu của nét chạm. Giữa trưa, ánh nắng chiếu thẳng làm mặt tường phẳng lì, khó nhìn ra những chi tiết kỹ thuật vốn rất mảnh.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tháp Chăm gần như không thấy mạch vữa?

Vì gạch được mài rất phẳng ở mặt tiếp xúc và gắn với nhau bằng một lớp kết dính cực mỏng. Thành phần chính xác của lớp kết dính vẫn còn bàn, các giả thuyết gồm nhựa cây, hồ bột gạch và đất sét, hoặc kết hợp.

Có đúng là người Chăm nung cả ngọn tháp sau khi xây không?

Đây là một giả thuyết cũ nhưng ít được ủng hộ hiện nay, vì không thấy dấu vết gạch chín không đều giữa phần trong và phần ngoài tường như khi nung từ bên ngoài. Phần lớn nhà nghiên cứu nghiêng về giả thuyết gạch được nung trước rồi mới xây.

Hoa văn trên tháp Chăm được chạm trước hay sau khi xây?

Nhiều dấu vết cho thấy hoa văn được chạm trực tiếp lên tường đã xây xong. Ở một số tháp còn những đoạn chạm dở, phần đã rõ nằm cạnh phần mới phác. Điều này chỉ làm được khi các viên gạch đã liền như một khối.

Phòng bên trong tháp Chăm vì sao lại nhỏ?

Vì mái phòng làm theo lối xếp chìa, mỗi hàng gạch nhô vào trong một chút cho tới khi gặp nhau. Cách này không cần khung đỡ nhưng chỉ vượt được nhịp hẹp, đòi tường rất dày làm đối trọng.

Mỹ Sơn được công nhận di sản thế giới năm nào?

Khu đền tháp Mỹ Sơn được công nhận di sản văn hoá thế giới năm 1999. Thông tin tham quan cụ thể nên xem tại ban quản lý di tích vì có thể thay đổi theo thời gian.

Trùng tu tháp Chăm khó ở điểm nào?

Khó nhất là chọn hồ kết dính và gạch mới sao cho gắn được với gạch cũ mà không làm hỏng gạch gốc, chịu được khí hậu ẩm, và vẫn giữ vẻ mạch mảnh. Nhiều dự án phải thử nghiệm lâu trước khi làm thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138