Tháp truyền hình được dựng thật cao vì sóng phát thanh, truyền hình tần số cao đi gần như theo đường thẳng, nên ăng ten càng cao thì càng "nhìn" được xa qua độ cong của Trái Đất; tháp đứng vững nhờ một thân bê tông hoặc thép thon dần, chân rộng, rỗng ruột, gánh một bầu tháp nhỏ và cột ăng ten mảnh trên cùng. Khác nhà chọc trời, tháp gần như không có sàn để ở hay làm việc, nên nhẹ hơn nhiều so với chiều cao và chịu gió theo kiểu một cây cột hơn là một khối nhà.
Nhiều tháp truyền hình về sau trở thành tháp quan sát, có đài ngắm cảnh, nhà hàng xoay, thậm chí sàn kính cho khách đứng nhìn thẳng xuống. Bài này giải thích vì sao phải cao, các kiểu tháp, cách thân tháp chống gió, cái bầu trên đỉnh được làm thế nào, và vì sao tháp thường không được xếp chung bảng với toà nhà.
Vì sao cần cao: chuyện độ cong Trái Đất
Đứng trên bãi biển, bạn chỉ nhìn được tới đường chân trời cách khoảng vài cây số. Leo lên một ngọn đồi, đường chân trời lùi xa hẳn. Sóng truyền hình, sóng phát thanh tần số cao cũng gần như vậy: chúng không vòng qua chỗ cong của mặt đất được bao nhiêu, nên ăng ten thấp thì vùng phủ sóng hẹp.
Nâng ăng ten lên vài trăm mét, vùng phủ mở rộng tới vài chục cây số, đủ cho cả một thành phố lớn và vùng ven. Đó là lý do từ giữa thế kỷ trước, khi truyền hình phát triển, nhiều thành phố dựng một tháp phát sóng thật cao thay vì nhiều trạm nhỏ. Tháp cao còn vượt lên trên các toà nhà ngày càng cao xung quanh, tránh bị chúng che sóng.
Ngày nay truyền hình qua cáp, vệ tinh, mạng internet phổ biến hơn, nhưng tháp vẫn mang các ăng ten phát thanh, truyền hình số mặt đất, trạm thông tin di động và thiết bị đo thời tiết. Và vì người ta luôn thích lên cao ngắm cảnh, phần lớn tháp lớn đều có đài quan sát, thành điểm du lịch nổi tiếng của thành phố.
Các kiểu tháp cao
Không phải tháp nào cũng giống nhau. Có ba kiểu chính, mỗi kiểu giải bài toán đứng vững theo một cách:
| Kiểu tháp | Đứng vững nhờ gì | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Cột ăng ten dây néo | Cột thép mảnh, giữ thẳng bằng nhiều tầng dây cáp néo xuống đất xung quanh | Rất nhẹ, rẻ, có thể rất cao | Chiếm khu đất rộng cho dây néo, không có chỗ cho khách |
| Tháp dàn thép tự đứng | Khung thép tam giác hoặc bốn chân dạng lưới, chân rộng thu nhỏ dần | Nhẹ, gió lùa qua dàn nên chịu gió tốt | Cần sơn chống gỉ thường xuyên |
| Tháp thân bê tông tự đứng | Thân trụ bê tông rỗng, thon dần, móng lớn | Có chỗ đặt thang máy, bầu tháp, nhà hàng | Nặng, móng lớn, thi công lâu |
Tháp sắt nổi tiếng ở Paris, hoàn thành năm 1889 cho một hội chợ quốc tế, là ví dụ kinh điển của tháp dàn thép: cao khoảng ba trăm mét lúc khánh thành, bốn chân cong vươn ra để chống gió, và từng giữ danh hiệu công trình cao nhất thế giới trong mấy chục năm. Số liệu chính xác nên đối chiếu nguồn chính thức của đơn vị quản lý.
Thân tháp bê tông thon dần đứng vững ra sao
Hình dáng theo đúng dòng lực. Lực uốn do gió lớn nhất ở chân và nhỏ dần lên trên, nên thân tháp to ở chân, thon lên đỉnh, giống thân cây thông. Đường viền mềm mại của nhiều tháp không chỉ đẹp mà là hình của chính biểu đồ lực.
Rỗng ruột như ống tre. Thân là một ống bê tông rỗng, bên trong chứa thang máy, thang bộ, cáp điện. Ống rỗng chống uốn tốt hơn cột đặc cùng lượng vật liệu, lại nhẹ hơn, đỡ cho móng.
Chân tháp có thể toả cánh. Một số tháp có ba hoặc bốn chân hay cánh toả ra ở phần dưới, nối vào thân như rễ chống của cây đước, tăng bề rộng chân để chống lật.
Móng lớn và nặng. Tháp nhẹ so với chiều cao nên nguy cơ lớn là lật chứ không phải lún. Móng thường là bè bê tông rộng, dày, có khi kèm cọc hoặc neo vào đá, đủ nặng để giữ tháp như quả tạ dưới gốc cây cảnh.
Giảm chấn cho phần chóp. Cột ăng ten thép trên đỉnh mảnh và dễ rung theo gió, nên một số tháp đặt thêm khối giảm chấn nhỏ ở đó. Một tháp ở Tokyo hoàn thành năm 2012, cao hơn sáu trăm mét, còn có cột bê tông ở tâm nối mềm với thân thép bên ngoài để hai phần hãm rung lẫn nhau.
Bầu tháp và nhà hàng xoay được làm thế nào
Bầu tháp là phần phình ra gần đỉnh, chứa đài quan sát, nhà hàng, phòng thiết bị. Nó được đỡ bằng những dầm công xôn chìa ra từ thân, hoặc treo trên một vành bê tông lớn đúc liền thân. Thường bầu được làm sau khi thân tháp đã lên tới độ cao đó; vật liệu và cấu kiện được kéo lên bằng cẩu đặt trên đỉnh thân hay bằng tời.
Nhà hàng xoay nghe có vẻ phức tạp nhưng nguyên lý khá giản dị: một vành sàn hình nhẫn đặt trên hàng bánh xe hoặc con lăn chạy trên đường ray tròn, một vài động cơ nhỏ đẩy vành sàn quay rất chậm, mỗi vòng mất khoảng cỡ một giờ hay hơn. Phần lõi giữa với bếp và thang máy đứng yên; chỉ vành có bàn ăn và cửa kính quay. Chậm như vậy để khách không chóng mặt, ly nước không sánh, và mỗi bữa ăn được ngắm trọn một vòng thành phố.
Một số tháp có sàn kính trong suốt ở đài quan sát. Đó là nhiều lớp kính dán dày, được thử tải lớn hơn nhiều lần trọng lượng một đám đông đứng chen, và thay định kỳ khi bị trầy. Bước lên đó, đôi chân run vì mắt bảo nguy hiểm, nhưng tấm kính dưới chân thực ra khoẻ hơn nhiều mặt sàn gỗ trong nhà bạn.
Dựng một thân tháp cao và đưa cột ăng ten lên đỉnh
Thân tháp bê tông thường được đổ liên tục bằng ván khuôn trượt hoặc ván khuôn leo: một bộ khuôn bao quanh thân, được kích đẩy lên từng chút một trong khi bê tông bên dưới vừa đủ cứng. Vì thân thon dần, bộ khuôn phải thu nhỏ đường kính theo độ cao, việc đòi hỏi đo đạc liên tục để thân tháp không nghiêng lệch. Người ta kiểm tra độ thẳng bằng máy dọi tia laser chiếu từ chân lên đỉnh, tính cả ảnh hưởng của nắng làm một mặt thân nóng hơn và hơi cong về phía đối diện.
Cột ăng ten thép trên cùng là phần khó đưa lên nhất vì nó nằm cao hơn mọi cần cẩu. Có tháp dùng trực thăng cẩu để đặt từng đoạn cột lên đỉnh trong những ngày lặng gió. Có tháp lắp sẵn cột ăng ten bên trong lòng thân rồi dùng kích đẩy cả cột từ từ nhô lên qua miệng đỉnh, giống kéo dài chiếc ăng ten radio cũ. Cả hai cách đều phải tính tới gió trên đỉnh, nơi chỉ một cơn giật cũng có thể làm đoạn cột đang treo xoay như chong chóng.
Sau khi xong, cột ăng ten và các thiết bị phát sóng cần bảo trì định kỳ. Thợ leo lên bằng thang trong lòng cột hoặc thang ngoài có dây an toàn, làm việc ở độ cao mà người thường chỉ thấy qua cửa sổ máy bay.
Vì sao tháp không xếp chung bảng với toà nhà
Thường thấy tháp cao hơn toà nhà cao nhất nhưng không được tính là toà nhà cao nhất. Lý do nằm ở định nghĩa:
- Toà nhà là công trình mà phần lớn chiều cao là các tầng dùng để ở, làm việc, lưu trú; người ta đo chiều cao theo các tiêu chí riêng như đỉnh kiến trúc hay tầng sử dụng cao nhất.
- Tháp là công trình mà phần lớn chiều cao không có tầng sử dụng, chỉ có thân, bầu tháp và cột ăng ten. Tháp được xếp vào bảng công trình tự đứng hoặc bảng tháp riêng.
- Cột ăng ten dây néo lại xếp vào nhóm khác nữa, vì nó không tự đứng được mà dựa vào dây néo.
- Kỷ lục đổi theo thời gian: một tháp bê tông ở Toronto, hoàn thành năm 1976 và cao khoảng năm trăm năm mươi mét, từng giữ danh hiệu công trình tự đứng cao nhất thế giới trong hơn ba mươi năm, tới khi bị một toà nhà vượt qua.
- Đối chiếu số liệu: chiều cao từng tháp, năm khánh thành nên kiểm lại ở nguồn chính thức của đơn vị quản lý, vì các bảng tổng hợp đôi khi ghi khác nhau tuỳ có tính cột ăng ten hay không.
Khi so tháp với toà nhà, câu hỏi đúng không phải "cái nào cao hơn" mà là "cao hơn theo tiêu chí nào" — cùng tinh thần với mọi kỷ lục kỹ thuật khác.
Lên một tháp quan sát, để ý những gì
Khi thang máy chạy lên trong thân tháp, nhiều tháp có cabin kính nhìn ra ngoài, bạn thấy thân tháp thon dần lướt qua. Để ý tai: thang tháp thường chạy nhanh nên áp suất đổi nhanh, nuốt nước bọt sẽ đỡ ù.
Trên đài quan sát vào ngày gió, đứng sát kính nhìn một điểm cố định ở xa, có khi bạn cảm thấy rất khẽ thân tháp chao. Nhìn ra ngoài, chú ý các dây cáp, lan can thép của bầu: mọi chi tiết đều được bắt chặt và có lưới chắn, vì ở độ cao đó một con ốc rơi cũng nguy hiểm cho người bên dưới.
Trước khi xuống, thử tìm vị trí cột ăng ten trên đầu và các chảo, thanh ăng ten gắn quanh thân. Chúng nhắc rằng công trình bạn đang đứng ngắm cảnh vốn được dựng lên để đẩy sóng đi xa, và việc nó thành điểm du lịch là một món quà thêm của bài toán kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tháp truyền hình phải xây rất cao?
Sóng truyền hình và phát thanh tần số cao đi gần như thẳng, bị độ cong Trái Đất và nhà cửa che chắn. Đặt ăng ten càng cao thì vùng phủ sóng càng rộng, một tháp có thể phủ cả thành phố và vùng ven.
Tháp truyền hình khác nhà chọc trời ở điểm nào?
Nhà chọc trời có phần lớn chiều cao là các tầng sử dụng để ở, làm việc. Tháp thì gần như chỉ có thân, bầu tháp và cột ăng ten, rất ít tầng sử dụng, nên nhẹ hơn nhiều và được xếp vào bảng công trình riêng.
Nhà hàng xoay trên tháp quay bằng cách nào?
Vành sàn hình nhẫn đặt trên con lăn chạy trên ray tròn, vài động cơ nhỏ đẩy vành quay rất chậm, thường khoảng một giờ hoặc hơn một vòng. Lõi giữa có bếp và thang máy đứng yên.
Cột ăng ten dây néo là gì?
Đó là cột thép mảnh được giữ thẳng bằng nhiều tầng dây cáp néo xuống các điểm neo trên mặt đất xung quanh. Kiểu này rất nhẹ và có thể rất cao nhưng chiếm khu đất rộng và không có chỗ cho khách tham quan.
Sàn kính trên tháp quan sát có an toàn không?
Sàn kính gồm nhiều lớp kính dán dày, được thử tải lớn hơn nhiều lần trọng lượng đám đông đứng trên đó và kiểm tra, thay định kỳ. Cảm giác sợ là do mắt nhìn thấy khoảng trống, còn sàn thực sự rất khoẻ.
Tháp truyền hình có bị rung khi gió lớn không?
Có rung nhẹ như mọi công trình cao, nhưng trong giới hạn thiết kế. Thân tháp thon, rỗng và móng nặng giữ tháp vững; phần cột ăng ten mảnh trên cùng có thể được gắn thêm giảm chấn để bớt rung.