Vỏ kính của nhà chọc trời, gọi là mặt dựng, là một tấm áo treo bên ngoài khung nhà chứ không chịu sức nặng của sàn; nhưng nó phải chịu gió ép và gió hút, chặn mưa tạt, cản bớt nắng nóng, và đủ mềm dẻo để theo kịp toà nhà lắc, giãn nở mà kính không vỡ, khe không hở. Phần lớn mặt dựng hiện đại được ghép từ các tấm lắp sẵn trong nhà xưởng, mỗi tấm cao bằng một tầng, treo vào mép sàn bằng ke có thể điều chỉnh.
Người đứng dưới ngước lên chỉ thấy một bức tường gương liền mạch. Bên trong lớp gương ấy là hai ba lớp kính, khung nhôm có rãnh thoát nước, gioăng cao su, ke thép, và một loạt tính toán để toà nhà vừa sáng, vừa mát, vừa kín. Bài này đi qua những bài toán đó và cách lớp áo kính được giữ sạch, sửa chữa ở độ cao hàng trăm mét.
Những thứ lớp kính phải chống đỡ
Thứ đầu tiên là gió. Ở mặt đón gió kính bị ép vào, còn ở góc nhà và mặt khuất gió thì bị hút ra ngoài, có lúc mạnh hơn cả lực ép. Mỗi tấm kính và mỗi con ke giữ nó được tính cho cả hai chiều, ở các góc toà nhà thường dùng kính dày hơn hoặc ke dày hơn vì lực hút ở đó mạnh nhất.
Thứ hai là nhiệt. Mặt kính hứng nắng có thể nóng hơn không khí nhiều chục độ, trong khi khung nhà bên trong mát. Nhôm, thép và kính giãn nở theo những mức khác nhau. Nếu ghép chặt cứng, mỗi buổi trưa nắng sẽ là một lần các vật liệu giằng co, lâu ngày nứt kính hay bung gioăng.
Thứ ba là chuyển động của chính toà nhà. Khi gió thổi hay đất rung, tầng trên dịch ngang so với tầng dưới một chút; sàn lại võng nhẹ khi chất tải. Tấm mặt dựng nằm vắt qua hai mép sàn phải chấp nhận các chuyển động đó mà không bị bóp méo. Cuối cùng là nước: mưa tạt ngang theo gió mạnh, có khi từ dưới hắt ngược lên, tìm mọi khe hở để chui vào.
Cấu tạo một tấm mặt dựng lắp sẵn
Khung nhôm định hình. Mỗi tấm có khung nhôm đùn với tiết diện phức tạp: có rãnh lắp gioăng, khoang thoát nước, chỗ móc vào tấm bên cạnh. Các tấm ghép kiểu ngàm đực cái để trượt nhẹ lên nhau khi toà nhà chuyển động.
Kính hộp hai ba lớp. Hai hoặc ba tấm kính cách nhau bằng một khoang khí hoặc khí trơ, viền kín. Khoang khí cản nhiệt như chiếc phích, giảm truyền nóng vào nhà và giảm tiếng ồn phố.
Lớp phủ chọn lọc. Một mặt kính phủ lớp kim loại siêu mỏng, cho ánh sáng nhìn thấy đi qua nhiều nhưng phản xạ phần lớn bức xạ nhiệt. Vì thế toà nhà sáng mà không nóng như nhà kính trồng rau.
Kính dán an toàn. Lớp kính trong cùng hoặc ngoài cùng thường là hai tấm dán với một lớp màng dẻo ở giữa. Nếu vỡ, mảnh kính dính lại trên màng chứ không rơi xuống đường.
Ke treo điều chỉnh được. Ke thép bắt vào mép sàn bê tông có lỗ ô van theo ba chiều, để người thợ căn chỉnh từng tấm cho thẳng hàng, bù cho sai số mép sàn tầng này với tầng khác.
So sánh các loại kính thường gặp trên mặt dựng
Không phải tấm kính nào cũng giống nhau. Một toà nhà thường dùng vài loại cho các vị trí khác nhau:
| Loại kính | Làm thế nào | Mạnh ở đâu | Khi vỡ |
|---|---|---|---|
| Kính thường ủ nhiệt | Kính nổi để nguội từ từ | Phẳng, rẻ, dễ cắt | Vỡ thành mảnh lớn sắc nhọn |
| Kính bán cường lực | Gia nhiệt rồi làm nguội vừa phải | Bền hơn kính thường khoảng gấp đôi, ít tự vỡ | Vỡ thành mảnh lớn, thường vẫn bám khung |
| Kính cường lực | Gia nhiệt rồi thổi nguội nhanh mặt ngoài | Bền gấp nhiều lần kính thường | Vỡ vụn thành hạt nhỏ, ít sắc nhưng rơi rào rào |
| Kính dán nhiều lớp | Hai tấm kính kẹp màng dẻo | Giữ mảnh khi vỡ, cách âm | Nứt như mạng nhện, vẫn ở nguyên chỗ |
| Kính hộp | Hai ba tấm cách nhau khoang khí | Cách nhiệt, cách âm | Tuỳ loại kính thành phần |
Kính cường lực đôi khi tự vỡ mà không ai chạm vào, do những hạt tạp chất rất nhỏ trong kính nở ra theo thời gian. Để giảm nguy cơ, nhà sản xuất đưa kính qua lò nung thử để những tấm có lỗi vỡ luôn trong xưởng, và trên cao người ta ưu tiên kính dán hoặc kính bán cường lực ở những vị trí mà mảnh rơi có thể nguy hiểm.
Chống thấm bằng cách cân bằng áp suất, không chỉ bằng keo
Ý nghĩ đầu tiên khi chống thấm là bịt kín mọi khe bằng keo. Nhưng ở nhà cao, gió mạnh tạo chênh lệch áp suất giữa ngoài và trong, như một cái máy hút đặt sau khe; chỉ một vết keo nứt nhỏ là nước bị hút vào. Keo lại lão hoá dưới nắng, vài năm là chai cứng.
Mặt dựng hiện đại dùng nguyên lý cân bằng áp: lớp ngoài chủ yếu chặn mưa, phía sau nó là một khoang được thông với bên ngoài qua lỗ nhỏ, nên áp suất trong khoang gần bằng áp suất ngoài trời. Không còn chênh áp, nước không bị hút vào; số nước lọt qua lớp ngoài rơi xuống đáy khoang và chảy ngược ra qua rãnh thoát. Lớp kín thật sự nằm ở phía trong, nơi khô ráo, nắng không tới.
Trước khi sản xuất hàng loạt, người ta dựng một mẫu vài tấm mặt dựng thật trong phòng thử, phun nước với áp lực lớn, thổi gió như bão, rung lắc mô phỏng chuyển vị tầng, rồi soi từng khe xem nước có lọt vào không. Mẫu đạt thì mới được làm cho cả toà nhà.
Nắng phản chiếu, chim bay và tiếng gió: những chuyện ít ai nghĩ tới
Một mặt kính cong lõm hướng về phía nắng có thể hội tụ ánh sáng phản chiếu xuống mặt đất như một chiếc gương lõm. Đã có những toà nhà trên thế giới bị phàn nàn vì hắt nắng nóng gắt xuống phố, làm chói mắt người lái xe hay nóng cả vỉa hè. Từ đó, người thiết kế dùng phần mềm mô phỏng đường nắng phản chiếu theo từng giờ, từng mùa, và tránh những mặt kính lõm lớn quay về hướng nắng gắt.
Chim là chuyện thứ hai. Kính trong hoặc phản chiếu bầu trời, cây xanh khiến chim tưởng là khoảng trống và bay vào. Một số nơi yêu cầu kính ở những tầng thấp gần cây xanh phải có hoa văn mờ li ti, mắt người gần như không để ý nhưng chim nhận ra là vật cản.
Chuyện thứ ba là tiếng gió. Lam chắn nắng, vây trang trí hay khe hở giữa các tấm có thể rít lên khi gió thổi qua đúng hướng, như thổi qua miệng chai. Vì vậy các chi tiết nhô ra ngoài mặt dựng cũng được đưa vào hầm gió thử tiếng ồn. Những chuyện tưởng vụn vặt ấy cho thấy lớp áo kính là một hệ thống phải tính tới cả người đi đường, loài chim và người ở bên trong.
Lắp và giữ sạch lớp áo kính trên cao
Một mặt dựng lắp sẵn đi từ xưởng lên toà nhà rồi được chăm sóc suốt đời công trình theo trình tự:
- Ke treo được bắt vào mép sàn từ trước, đo đạc định vị bằng máy để mọi tấm thẳng hàng theo cả chiều cao toà nhà.
- Tấm mặt dựng hoàn chỉnh, đã lắp kính và gioăng trong xưởng, được cẩu lên từng tấm bằng tời nhỏ đặt trên sàn hoặc cẩu tháp, thợ đứng trong nhà đón và móc vào ke.
- Tấm sau trượt ngàm vào tấm trước, căn chỉnh, khoá ke; khe giữa tấm và mép sàn được bịt bằng vật liệu chống cháy lan để lửa không leo theo khe.
- Khi hoàn thiện, một giàn treo bảo trì chạy trên ray ở mái được lắp đặt, cần vươn ra ngoài và thả giỏ treo xuống dọc mặt ngoài để lau rửa, kiểm tra.
- Suốt nhiều năm sau, giỏ treo đi theo lịch quanh toà nhà để lau kính, kiểm tra gioăng, keo, và thay những tấm kính nứt từ bên ngoài khi cần.
Toà nhà càng có hình dáng phức tạp, thân xoắn hay vát bậc, thì giàn treo càng phải khéo — có toà phải dùng nhiều cần vươn ở các độ cao khác nhau mới với tới hết mặt kính.
Những hiểu lầm hay gặp và điều để ý khi ngắm toà tháp kính
Hiểu lầm thứ nhất: toà nhà kính thì nóng như lò. Với kính hộp phủ lớp chọn lọc và che nắng hợp lý, phần nhiệt vào nhà đã giảm nhiều so với kính một lớp ngày xưa. Tuy vậy kính vẫn kém cách nhiệt hơn tường đặc, nên nhiều toà nhà mới quay lại tỉ lệ kính vừa phải, thêm lam che nắng hay vây đứng bên ngoài.
Hiểu lầm thứ hai: mặt kính phẳng như gương tuyệt đối. Nhìn kỹ hình phản chiếu trên một toà tháp, bạn sẽ thấy mây, nhà bên cạnh hơi méo ở từng ô: kính đã qua xử lý nhiệt luôn có độ gợn rất nhẹ. Toà nhà làm kỹ thì gợn đều, phản chiếu trông như mặt nước lặng; làm ẩu thì mỗi ô một kiểu, như mặt gương vỡ vụn.
Lần tới đứng dưới một toà tháp kính, hãy tìm đường ray và cần vươn trên mái, dải tầng có mặt kính khác màu ở các tầng kỹ thuật, và các khe ngang dọc chia ô — mỗi ô là một tấm mặt dựng từng được cẩu lên và móc vào ke bằng tay người thợ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dựng kính nhà cao tầng có chịu lực không?
Mặt dựng không chịu sức nặng của sàn hay toà nhà; nó treo vào mép sàn và chỉ chịu trọng lượng bản thân cùng lực gió, rồi truyền vào khung nhà. Kết cấu chịu lực là lõi, cột và dầm phía trong.
Vì sao kính nhà cao tầng thường là kính hộp?
Kính hộp gồm hai ba tấm kính cách nhau bằng khoang khí hoặc khí trơ, cách nhiệt và cách âm tốt hơn nhiều so với một tấm. Nhờ đó toà nhà đỡ nóng, đỡ ồn và giảm điện điều hoà.
Kính cường lực có tự vỡ không?
Có, hiếm nhưng có thể xảy ra do tạp chất rất nhỏ trong kính nở ra theo thời gian. Nhà sản xuất nung thử để loại tấm có lỗi, và ở trên cao người ta ưu tiên kính dán hay bán cường lực để mảnh vỡ không rơi xuống.
Nhà cao tầng lau kính bằng cách nào?
Phần lớn dùng giàn treo bảo trì chạy trên ray ở mái, thả giỏ treo xuống dọc mặt ngoài cho người thợ lau và kiểm tra. Một số vị trí khó dùng thợ đu dây hoặc thiết bị tự động. Lịch lau tuỳ từng toà nhà.
Mưa bão có làm thấm nước qua vách kính không?
Mặt dựng làm đúng dùng nguyên lý cân bằng áp: lớp ngoài chặn mưa, khoang phía sau thông ra ngoài để không có chênh áp hút nước vào, nước lọt qua thì chảy ra theo rãnh. Lớp kín thật sự nằm phía trong.
Vì sao hình phản chiếu trên toà nhà kính hơi méo?
Kính qua xử lý nhiệt luôn có độ gợn rất nhẹ, và mỗi tấm được căn chỉnh riêng. Toà nhà làm kỹ thì gợn đều nên phản chiếu mượt, làm kém thì mỗi ô méo một kiểu, nhìn như gương ghép vụn.