Bê tông được đưa lên tầng cao của nhà chọc trời bằng máy bơm pít tông áp lực rất lớn đặt dưới chân toà nhà, đẩy bê tông qua một đường ống thép dày chạy dọc lõi lên tận sàn đang đổ; muốn bơm được xa như vậy, bê tông phải được pha riêng cho trơn chảy mà không tách nước, và thường được đổ vào ban đêm, có khi trộn đá lạnh, để không đông cứng giữa đường.
Ở các toà tháp rất cao, bê tông có thể phải leo hơn nửa cây số. Tại thời điểm hoàn thành năm 2010, toà tháp cao nhất thế giới ở vùng vịnh Ả Rập được ghi nhận đã bơm bê tông lên khoảng sáu trăm mét. Con số ấy, như mọi số kỷ lục, nên đối chiếu nguồn chính thức của chủ đầu tư; điều đáng kể hơn là chuỗi bài toán người thi công phải giải để một xe bê tông dưới đất biến thành sàn nhà trên mây.
Bài toán: đẩy một cột đá xay ướt lên trời
Bê tông tươi là hỗn hợp đá, cát, xi măng và nước, nặng gấp hơn hai lần nước. Muốn đẩy nó lên cao một trăm mét, áp lực ở chân ống chỉ riêng để thắng trọng lượng đã vào khoảng hai mươi mấy lần áp suất khí quyển; lên vài trăm mét, con số nhân lên tương ứng. Thêm vào đó là ma sát của bê tông với thành ống suốt chiều dài, cộng cả các đoạn ống nằm ngang và các khúc cua.
Hình dung bạn bóp một tuýp kem đánh răng dài hàng trăm mét dựng đứng. Kem phải đủ trơn để chạy, nhưng không được loãng tới mức nước tách ra chạy trước, bỏ lại cát đá kẹt cứng trong ống. Đó chính là cái khó: bê tông bị ép mạnh trong ống có xu hướng "khô" lại vì nước bị vắt ra, và một nút tắc ở độ cao vài trăm mét là cơn ác mộng — phải tháo ống, đục bê tông đã cứng, làm lại.
Thời gian cũng là kẻ thù. Từ trạm trộn tới mặt sàn trên cao có khi mất cả tiếng, trong khi xi măng bắt đầu đông kết theo đồng hồ, nhất là khi trời nóng. Bê tông tới nơi phải vẫn còn dẻo đủ để đầm, san, và hai mẻ đổ liền nhau phải kịp hoà vào nhau mà không thành mạch ngừng.
Pha bê tông để bơm được xa
Hạt đá nhỏ và tròn hơn. Đá dăm to và sắc cạnh dễ chèn nhau tạo nút. Bê tông bơm cao thường dùng cỡ đá lớn nhất nhỏ hơn bình thường, phối với lượng cát và hạt mịn đủ để bọc quanh đá như lớp đệm.
Nhiều hạt mịn làm "dầu bôi trơn". Một phần xi măng được thay bằng tro bay, muội silic hay bột đá mịn. Những hạt rất nhỏ này tạo lớp hồ trơn sát thành ống, bê tông trượt trên lớp đó như ngăn kéo trượt trên ray.
Phụ gia siêu dẻo thay vì thêm nước. Thêm nước thì bê tông chảy dễ nhưng yếu đi. Phụ gia siêu dẻo cho bê tông chảy như cháo đặc mà vẫn ít nước, giữ được cường độ cao mà lõi và cột nhà chọc trời cần.
Phụ gia kéo dài thời gian ninh kết. Một số phụ gia làm chậm đông kết vài giờ để bê tông sống sót qua hành trình dài, nhưng phải tính kỹ để sau đó bê tông vẫn đông cứng đúng hẹn cho tầng tiếp theo.
Thử bơm trước trên mặt đất. Trước khi đổ những tầng cao nhất, người ta thường dựng một vòng ống nằm ngang dài tương đương chiều cao cần bơm, rồi bơm thử cấp phối qua đó để đo áp lực và xem bê tông có tách nước không.
Một ca đổ sàn trên cao diễn ra thế nào
Một mẻ đổ sàn hay vách lõi ở tầng rất cao thường theo trình tự như sau:
- Chiều tối, kiểm tra lại đường ống: các mối nối kẹp chặt, giá đỡ ống bắt vào lõi, van chặn ở chân ống. Ống bơm cao dùng loại thành dày chịu áp lực lớn hơn ống bơm thường.
- Trạm trộn bắt đầu ra bê tông khi trời đã dịu nhiệt. Nhiều công trường ở xứ nóng trộn đá vảy thay một phần nước để bê tông xuất xưởng mát hơn.
- Bơm một ít vữa xi măng đi trước để tráng lòng ống, tạo lớp trơn, rồi mới bơm bê tông.
- Ở chân toà nhà, kỹ thuật viên lấy mẫu từng xe, đo độ chảy và nhiệt độ; xe nào không đạt bị trả về, không được đổ vào phễu.
- Trên sàn, cần phân phối bê tông quay quanh, đầu vòi đưa bê tông tới đúng chỗ; đội thợ đầm, san, cán mặt theo kịp tốc độ bơm.
- Khi xong, đẩy một quả bóng xốp hoặc nút làm sạch qua ống bằng nước hay khí nén để vét hết bê tông còn lại, tránh đông cứng trong ống.
- Sáng ra, phủ ẩm hoặc ủ mặt bê tông, lấy mẫu đúc để thử cường độ sau vài ngày, vài tuần.
Với vách lõi, công việc này lặp lại theo chu kỳ vài ngày một tầng, nhịp nhàng như một dây chuyền: ván khuôn leo lên, cốt thép buộc xong, bơm bê tông, rồi lại leo.
Bơm một chặng hay bơm tiếp sức
Có hai cách đưa bê tông lên rất cao, mỗi cách có lý do riêng:
| Tiêu chí | Bơm một chặng từ mặt đất | Bơm tiếp sức qua máy đặt trên tầng giữa |
|---|---|---|
| Thiết bị | Một máy bơm áp lực rất cao dưới chân nhà, đường ống liền một mạch | Hai máy hoặc hơn, máy trên nhận bê tông từ máy dưới qua phễu trung gian |
| Ưu điểm | Không phải nâng máy nặng lên cao, ít điểm trung chuyển dễ lỗi | Mỗi máy chịu áp lực vừa phải, ống mỏng hơn |
| Nhược điểm | Ống và mối nối phải chịu áp lực rất lớn, tắc thì khó xử lý | Phải nâng máy và phễu lên cao, phối hợp hai máy chạy khớp |
| Hay gặp ở | Các toà tháp siêu cao gần đây nhờ máy bơm mạnh hơn | Một số công trình trước đây hoặc khi máy một chặng không đủ sức |
Với những toà nhà vài chục tầng thường gặp ở các đô thị Việt Nam, một máy bơm tĩnh dưới đất với đường ống dọc lõi là đủ; ở những tầng thấp, xe bơm cần cũng làm được.
Đường ống: chi tiết nhỏ quyết định cả ca đổ
Người ngoài nhìn vào chỉ thấy máy bơm, nhưng dân thi công hay bảo đường ống mới là chỗ quyết định. Ống bơm cao là ống thép thành dày, các đoạn nối bằng kẹp có gioăng kín; chỉ một mối nối hở nhỏ là nước xi măng phụt ra, bê tông tại đó mất nước, khô lại và thành nút tắc.
Ống phải được bắt chặt vào lõi hoặc sàn bằng giá đỡ cứng ở mỗi tầng, vì mỗi nhát pít tông đẩy tạo ra một cú giật. Hàng trăm mét ống rung theo nhịp bơm mà không được đỡ chắc thì mối nối sẽ lỏng dần. Ở chân đoạn ống đứng, người ta đặt một đoạn ống nằm ngang đủ dài và một van chặn: khi máy dừng, cột bê tông nặng phía trên không dồn ngược về máy, và đoạn ngang giúp hấp thụ bớt áp lực ngược.
Các khúc cua được hạn chế tối đa và dùng cút bán kính lớn, vì mỗi khúc cua gắt tăng ma sát như thêm vài mét ống. Ống còn bị mài mòn dần từ bên trong bởi đá cát chạy qua, nên đội bơm đo độ dày thành ống định kỳ và thay những đoạn mỏng, nhất là ở các khúc cua nơi đá va mạnh nhất. Một đoạn ống mòn thủng ở độ cao vài trăm mét không chỉ gây tắc mà còn nguy hiểm cho người làm việc gần đó.
Chỗ hay hiểu sai: bê tông chảy dễ là bê tông pha nhiều nước
Nhiều người thấy bê tông bơm lên cao chảy láng như hồ liền nghĩ thợ đã đổ thêm nước. Ở công trình tử tế, việc tự ý thêm nước vào xe bê tông là điều cấm, vì mỗi phần nước thừa sẽ để lại lỗ rỗng li ti khi bay hơi, làm bê tông yếu và thấm. Độ chảy đến từ phụ gia và cấp phối, không phải từ vòi nước.
Một hiểu lầm khác là bê tông cứng nhanh thì tốt. Bê tông đông kết quá nhanh khi trời nóng sẽ nứt co ngót và khó liên kết với mẻ sau. Ngược lại, quá chậm thì ván khuôn phải chờ, chậm cả chu kỳ tầng. Người kỹ sư vật liệu chỉnh từng mùa, có khi từng tuần, theo nhiệt độ trời và độ cao đang đổ.
Còn ý cho rằng bê tông lõi nhà chọc trời giống bê tông đổ nhà phố thì càng xa. Cột và lõi ở tầng thấp của toà tháp rất cao thường dùng bê tông cường độ cao gấp hai, gấp ba loại thông dụng, để cột không phải to quá mức. Những tầng trên chịu tải ít hơn có thể dùng bê tông thường hơn; vì vậy cấp phối có khi đổi theo từng dải tầng.
Ngước nhìn một toà tháp đang lên, để ý những gì
Nếu đi ngang công trường một toà nhà cao đang xây phần thô, bạn sẽ thấy một đường ống thép chạy dọc mép lõi hoặc trong một lỗ mở sàn, kẹp chặt vào kết cấu từng đoạn. Dưới chân là một máy bơm tĩnh cỡ một container, nối với phễu nơi xe bồn đổ bê tông vào. Tối đến, công trường thường sáng đèn và xe bồn xếp hàng: đó là đêm đổ sàn.
Ở đỉnh phần đang xây, cái giàn bao quanh lõi chính là hệ ván khuôn leo, và cần phân phối bê tông như một cánh tay xoay trên mặt sàn. Phép thử nhỏ để hiểu bê tông bơm: trộn cát với bột mì và một ít nước rồi bóp qua túi bắt kem; cho ít bột quá thì cát kẹt ở đầu túi, đủ bột thì hỗn hợp chảy đều — chính là vai trò của hạt mịn.
Những tầng bê tông bạn thấy xếp chồng nhịp nhàng ấy là kết quả của hàng trăm đêm như vậy, mỗi đêm một chuỗi xe bồn, một đường ống căng áp lực và một nhóm người canh từng mẫu thử.
Câu hỏi thường gặp
Bê tông có thể bơm cao tối đa bao nhiêu mét?
Không có giới hạn cố định, phụ thuộc máy bơm, đường ống và cấp phối. Các toà tháp siêu cao đã bơm bê tông lên độ cao khoảng nửa cây số trở lên. Số kỷ lục cụ thể nên đối chiếu nguồn chính thức của từng công trình.
Vì sao đổ bê tông nhà cao tầng hay làm ban đêm?
Ban đêm mát hơn nên bê tông chậm đông kết, sống sót qua quãng đường bơm dài và ít nứt do nhiệt. Đường phố cũng vắng hơn, xe bồn chạy liên tục từ trạm trộn tới công trường không bị kẹt.
Tắc ống bơm bê tông thì xử lý thế nào?
Đội bơm thử đảo chiều máy để kéo nút tắc lùi lại; không được thì xác định đoạn tắc, xả áp, tháo ống và làm sạch. Ở độ cao lớn việc này rất mất công nên người ta phòng trước bằng cấp phối tốt và kiểm tra từng xe.
Bê tông bơm lên cao có yếu hơn bê tông thường không?
Không, nếu pha đúng. Bê tông bơm cao dùng phụ gia siêu dẻo và hạt mịn để chảy tốt mà vẫn ít nước, nên thường có cường độ cao. Việc tự ý thêm nước mới làm bê tông yếu và bị cấm ở công trình làm đúng.
Có thể dùng cẩu kéo thùng bê tông lên thay vì bơm không?
Có, cách dùng thùng treo cẩu vẫn được dùng cho khối lượng nhỏ hoặc chỗ ống không tới. Nhưng với sàn và lõi nhà chọc trời cần hàng trăm khối mỗi đợt, bơm nhanh hơn nhiều và giữ được đổ liên tục.
Đá lạnh trộn vào bê tông có làm hỏng bê tông không?
Không. Đá vảy thay một phần nước trộn, tan hết trong lúc trộn và làm hỗn hợp mát hơn. Lượng nước tổng vẫn đúng như cấp phối, nên cường độ không đổi mà bê tông bớt đông kết sớm khi trời nóng.