NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Cầu Quebec sập hai lần khi đang dựng: thanh thép chịu nén bị oằn và bài học tính lại

Cầu Quebec đổ năm 1907 khi đang lắp, rồi một đoạn nhịp giữa rơi năm 1916. Thanh thép chịu nén bị oằn và trọng lượng cầu bị tính thiếu đã thành bài học kinh điển.

a massive steel cantilever truss bridge over a broad river, a small tugboat passing beneath, wide shot from the riverbank at sunrise with mist over the water

Cầu Quebec bắc qua sông Saint Lawrence ở Canada sập lần thứ nhất ngày 29 tháng 8 năm 1907 khi đang lắp, vì một thanh thép chịu nén ở phần dưới giàn bị oằn cong, và trọng lượng thật của cầu đã lớn hơn nhiều so với con số được dùng để tính. Khoảng bảy mươi lăm công nhân thiệt mạng. Cầu được làm lại với thiết kế nặng và chắc hơn, nhưng năm 1916, khi đang cẩu đoạn nhịp giữa lên, một chi tiết đỡ bị hỏng và đoạn nhịp rơi xuống sông, thêm khoảng mười ba người mất.

Cầu hoàn thành năm 1917 và vẫn đang khai thác, với nhịp chính dầm hẫng khoảng hơn năm trăm bốn mươi mét, theo nhiều nguồn vẫn là nhịp dầm hẫng lớn nhất thế giới. Câu chuyện hai lần sập đã thành bài học kinh điển về ổn định thanh chịu nén, về việc tính lại khi thiết kế thay đổi, và về trách nhiệm của người kỹ sư.

Cầu dầm hẫng: hai cánh tay vươn ra từ hai bờ

Cầu dầm hẫng có thể hình dung như hai người đứng trên hai bờ, mỗi người dang tay ra phía sông. Mỗi "cánh tay" là một giàn thép vươn ra từ trụ, được giữ cân bằng bởi một nửa giàn khác phía bờ neo xuống đất, giống cái bập bênh có một đầu bị đè chặt. Giữa hai đầu cánh tay, người ta treo một đoạn nhịp giữa ngắn hơn để nối lại.

Cách làm này cho phép lắp cầu từ hai bờ vươn dần ra mà không cần dàn giáo dưới sông, rất hợp với những con sông sâu, chảy xiết, có băng trôi như Saint Lawrence. Đổi lại, trong lúc lắp, mỗi cánh tay phải tự đỡ chính nó khi chưa nối được với bờ bên kia, và các thanh ở phần dưới giàn, gần trụ, chịu lực nén rất lớn.

Thử bằng tay: dang thẳng một tay ra phía trước, cầm một chai nước ở cuối tay. Bạn cảm thấy vai và phần trên tay bị kéo căng, còn nếu có một thanh chống từ khuỷu tay xuống hông, thanh đó sẽ bị ép. Phần dưới của giàn dầm hẫng chính là "thanh chống" bị ép ấy.

Thanh chịu nén khác thanh chịu kéo thế nào

Kéo thì thẳng ra. Một sợi dây chịu kéo rất tốt: càng kéo nó càng thẳng, chỉ đứt khi vượt sức bền vật liệu. Thanh thép chịu kéo cũng vậy.

Nén thì dễ cong. Lấy một que tre dài và mảnh, ấn hai đầu vào nhau. Chưa cần ấn mạnh, que đã cong vồng ra giữa rồi gãy. Que không gãy vì thép hay tre yếu, mà vì nó mất ổn định, gọi là oằn. Que càng dài, càng mảnh, càng dễ oằn.

Thanh lớn được ghép từ thanh nhỏ. Các thanh chịu nén khổng lồ của cầu Quebec được ghép từ nhiều tấm thép, nối với nhau bằng các thanh giằng nhỏ hơn đan chéo, giống như ghép bốn que tre thành một bó và buộc dây quanh. Nếu dây buộc yếu, từng que vẫn oằn riêng lẻ và cả bó hỏng.

Đó là điều xảy ra năm 1907. Các phân tích sau đó cho thấy hệ thanh giằng nối các phần của thanh chịu nén lớn ở phần dưới giàn quá yếu, không giữ được các phần làm việc cùng nhau. Thanh bắt đầu cong dần trong nhiều ngày trước khi gãy.

Những ngày trước khi sập

Theo các tài liệu điều tra, trong khoảng một tuần trước ngày 29 tháng 8 năm 1907, người kỹ sư giám sát tại công trường đã ghi nhận một số thanh chịu nén ở phần dưới giàn bị cong nhẹ, độ cong tăng dần qua các lần đo. Thông tin được gửi đi, trao đổi qua lại giữa công trường, văn phòng nhà máy chế tạo thép và người kỹ sư tư vấn ở xa, nhưng mỗi bên có cách hiểu và mức lo ngại khác nhau.

Ngày 29 tháng 8, một thông điệp yêu cầu tạm ngừng chất thêm tải lên cầu đã được gửi đi, nhưng việc lắp đặt vẫn tiếp tục trong buổi chiều. Cuối ngày, thanh chịu nén bị cong nhiều nhất gãy, cả cánh tay giàn phía nam cùng phần neo đổ xuống sông chỉ trong khoảng mười mấy giây. Nhiều công nhân đang làm việc trên cầu không kịp thoát; trong số người thiệt mạng có nhiều người thợ lắp thép bản địa nổi tiếng giỏi làm việc trên cao.

Bài học ở đây không chỉ là kỹ thuật. Dấu hiệu cảnh báo đã có, đã được ghi lại, nhưng chuỗi thông tin chậm và không ai có quyền dứt khoát ra lệnh dừng ngay tại chỗ. Ngày nay, quy trình an toàn công trình lớn đều xác định rõ ai được quyền dừng thi công khi thấy dấu hiệu bất thường, và người đó phải có mặt ở hiện trường.

Đứng trước một cầu giàn thép: đoán thanh nào kéo, thanh nào nén

Nếu bạn có dịp đứng dưới một cây cầu giàn thép, kể cả những cầu giàn cũ bắc qua sông ở nhiều tỉnh, có một trò chơi nhỏ để hiểu cầu Quebec: đoán xem thanh nào đang bị kéo, thanh nào đang bị nén. Mẹo đầu tiên là nhìn độ "béo" của thanh. Thanh chịu nén thường to, có tiết diện hình hộp hoặc chữ I lớn, vì phải chống oằn. Thanh chịu kéo có thể mảnh hơn, có khi chỉ là thanh dẹt hay thanh tròn.

Mẹo thứ hai là nhìn các thanh giằng nhỏ đan chéo hoặc các tấm thép có lỗ khoét nối hai nửa của một thanh lớn. Chúng chính là "dây buộc bó tre" đã nói ở trên: giữ cho các phần của thanh lớn làm việc cùng nhau, không cho từng phần oằn riêng. Ở cầu Quebec lần đầu, chính những chi tiết này quá yếu.

Mẹo thứ ba là nhớ hình học: ở cầu giàn nhịp giản đơn, thanh biên trên thường bị nén, thanh biên dưới bị kéo; ở cánh tay dầm hẫng thì ngược lại gần trụ, thanh dưới bị nén. Trò chơi này không thay cho tính toán, nhưng giúp bạn nhìn một cây cầu thép như người kỹ sư nhìn: một dòng lực chảy qua từng thanh, chứ không chỉ là một khối sắt.

Trọng lượng bị tính thiếu: chuyện kéo dài nhịp mà không tính lại

Điều tra còn chỉ ra một lỗi gốc nằm ở giai đoạn thiết kế:

BướcChuyện gì đã xảy raHệ quả
Thiết kế ban đầuTrọng lượng bản thân cầu được ước tính sơ bộ để tính các thanhCác thanh được chọn kích thước theo con số này
Kéo dài nhịp chínhNhịp được kéo dài thêm so với phương án đầu, một phần để trụ đứng ở chỗ nước nông hơnCầu nặng hơn đáng kể
Không tính lại kịpCon số trọng lượng không được cập nhật trước khi chế tạo thépLực thật trong các thanh lớn hơn tính toán
Khi lắpCác thanh chịu nén làm việc gần giới hạn, thanh giằng yếuThanh oằn, giàn đổ

Đây là một bài học mà sinh viên nào cũng gặp: thay đổi một thông số lớn của thiết kế thì mọi thứ phụ thuộc vào nó phải được tính lại, kể cả khi việc tính lại làm chậm tiến độ. Các phân tích về sau ước tính trọng lượng thật của cầu lớn hơn con số ban đầu khoảng một phần năm hoặc hơn; con số chính xác nên tra trong báo cáo điều tra chính thức.

Lần thứ hai năm 1916 và cây cầu đứng vững hơn một thế kỷ

Cầu được thiết kế lại hoàn toàn: các thanh chịu nén lớn hơn nhiều, thanh giằng chắc hơn, cả cầu nặng hơn và cứng hơn hẳn. Hai cánh tay hẫng được lắp xong. Đoạn nhịp giữa được lắp sẵn trên bờ, đưa ra bằng sà lan và cẩu thẳng đứng lên để nối vào hai đầu cánh tay.

Ngày 11 tháng 9 năm 1916, trong lúc cẩu, một gối đỡ bằng thép đúc ở một góc của đoạn nhịp bị hỏng, đoạn nhịp nghiêng rồi rơi xuống sông. Khoảng mười ba công nhân thiệt mạng. Lần này lỗi nằm ở một chi tiết phục vụ thi công, không phải ở thiết kế cầu chính.

Một đoạn nhịp mới được làm, và năm 1917 lần cẩu thứ hai thành công. Cầu thông xe sau đó và tới nay vẫn chở tàu hoả, ô tô qua sông. Nhịp chính khoảng hơn năm trăm bốn mươi mét của nó, theo nhiều nguồn, vẫn là nhịp dầm hẫng dài nhất thế giới tại thời điểm hoàn thành và cho tới nay. Cầu Forth ở Scotland, hoàn thành năm 1890 cũng theo kiểu dầm hẫng, xếp ngay sau; bạn nên đối chiếu nguồn chính thức nếu cần con số cụ thể.

Chiếc nhẫn của người kỹ sư và những điều ngành học được

Giai thoại chiếc nhẫn. Ở Canada, từ những năm 1920, các kỹ sư mới tốt nghiệp tham gia một nghi lễ nhận nhẫn để nhắc trách nhiệm nghề nghiệp, đeo ở ngón út bàn tay viết. Có giai thoại phổ biến rằng những chiếc nhẫn đầu tiên làm từ thép của cầu Quebec đổ; đây chỉ là giai thoại, không có bằng chứng, nhưng việc người ta muốn tin như vậy cho thấy sự cố này in sâu vào ý thức của nghề.

Ổn định là một phép kiểm riêng. Từ sau Quebec, việc kiểm tra oằn của thanh chịu nén và độ chắc của hệ giằng được coi trọng ngang sức bền vật liệu; nghiên cứu về ổn định kết cấu thép phát triển mạnh.

Kiểm tra độc lập. Công trình lớn, kiểu mới cần một bên kiểm tra độc lập với người thiết kế, và người kỹ sư chịu trách nhiệm phải theo sát hiện trường, không chỉ chỉ đạo từ xa.

Giai đoạn thi công cũng phải tính. Nhiều kết cấu nguy hiểm nhất lúc đang dựng dở, khi chưa nối đủ, chưa đủ điểm tựa. Cả hai lần sập ở Quebec đều xảy ra khi đang thi công; ngày nay mỗi giai đoạn lắp đặt của cầu lớn đều được tính như một công trình riêng.

Câu hỏi thường gặp

Cầu Quebec sập năm nào?

Cầu sập lần thứ nhất ngày 29 tháng 8 năm 1907 khi đang lắp cánh tay giàn phía nam, và lần thứ hai ngày 11 tháng 9 năm 1916 khi đang cẩu đoạn nhịp giữa. Cầu hoàn thành năm 1917.

Vì sao cầu Quebec sập lần đầu?

Theo kết luận điều tra, một thanh thép chịu nén ở phần dưới giàn bị oằn vì hệ thanh giằng quá yếu, trong khi trọng lượng thật của cầu lớn hơn nhiều so với con số dùng để tính, do nhịp đã được kéo dài mà không tính lại kịp.

Oằn là gì?

Oằn là hiện tượng một thanh dài, mảnh bị nén cong vồng sang bên rồi mất khả năng chịu lực, dù vật liệu chưa bị ép vỡ. Bạn có thể thấy khi ấn hai đầu một que tre mảnh vào nhau.

Cầu Quebec bây giờ còn dùng không?

Có. Cầu vẫn đang khai thác cho tàu hoả và ô tô qua sông Saint Lawrence, và được nhiều nguồn ghi là cầu có nhịp dầm hẫng dài nhất thế giới.

Chiếc nhẫn kỹ sư có làm từ thép cầu Quebec không?

Đó là một giai thoại phổ biến nhưng không có bằng chứng. Nghi lễ nhận nhẫn của kỹ sư Canada có từ những năm 1920 để nhắc trách nhiệm nghề nghiệp, và câu chuyện cầu Quebec thường được nhắc tới trong tinh thần đó.

Cầu dầm hẫng khác cầu treo thế nào?

Cầu dầm hẫng dùng các giàn cứng vươn ra từ trụ, cân bằng bằng phần neo phía bờ, chủ yếu làm việc bằng thanh chịu kéo và chịu nén. Cầu treo dùng cáp chịu kéo vắt qua tháp, mặt cầu treo vào cáp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138