Hai sự cố được dạy nhiều nhất về đạo đức và trách nhiệm kỹ sư đều bắt đầu từ một chi tiết liên kết nhỏ: ở khách sạn Hyatt Regency tại thành phố Kansas City năm 1981, một thanh treo dài bị đổi thành hai thanh ngắn làm cầu đi bộ sập; ở toà tháp Citicorp tại New York năm 1978, mối hàn được đổi sang bu lông khiến toà nhà yếu hơn tính toán trước gió xiên góc.
Kết cục hai câu chuyện trái ngược nhau. Một bên là thảm hoạ với hơn một trăm người thiệt mạng. Một bên là toà nhà được gia cố âm thầm vào ban đêm trước khi có chuyện gì xảy ra. Đặt chúng cạnh nhau cho thấy vì sao trong nghề xây dựng, chi tiết nối giữa các bộ phận quan trọng không kém chính các bộ phận ấy. Chúng ta kể lại với sự tôn trọng những người đã mất, theo kết luận đã được công bố từ lâu.
Liên kết: chỗ ít ai nhìn nhưng lực phải đi qua
Một công trình là nhiều bộ phận ghép lại: dầm, cột, sàn, thanh treo. Mỗi bộ phận có thể được tính rất kỹ, nhưng lực chỉ đi từ bộ phận này sang bộ phận kia qua liên kết: mối hàn, bu lông, đai ốc, bản mã. Nếu liên kết yếu, bộ phận khoẻ đến đâu cũng vô ích, giống như một sợi xích chắc chỉ bằng mắt xích yếu nhất.
Trong quy trình thường thấy, người kỹ sư thiết kế đưa ra ý đồ liên kết; đơn vị chế tạo thép lập bản vẽ thi công chi tiết để sản xuất; bản vẽ đó được gửi lại cho người thiết kế xem xét. Khoảng trống giữa các bước này là nơi những thay đổi tưởng nhỏ có thể lọt qua mà không ai tính lại.
Thử hình dung bằng một cái võng: bạn tính rất kỹ sợi dây võng chịu được bao nhiêu, nhưng nếu nút buộc vào cột là nút tuột, võng vẫn rơi. Cả hai câu chuyện dưới đây đều là chuyện của những "nút buộc".
Hyatt Regency 1981: một thanh treo thành hai
Sảnh khách sạn có các cầu đi bộ treo lơ lửng nối hai phía toà nhà, ở tầng hai, tầng ba và tầng bốn. Cầu tầng bốn nằm thẳng phía trên cầu tầng hai. Theo thiết kế ban đầu, mỗi điểm treo là một thanh thép dài liền từ trần xuống, xuyên qua dầm của cầu tầng bốn rồi xuống tiếp cầu tầng hai. Mỗi cầu được giữ trên thanh bằng đai ốc ở dưới dầm.
Thanh dài liền như vậy khó chế tạo và lắp, vì phải luồn đai ốc lên giữa một thanh ren dài. Trong quá trình làm bản vẽ thi công, chi tiết được đổi thành hai thanh: một thanh từ trần xuống dầm cầu tầng bốn, một thanh khác từ dầm cầu tầng bốn xuống cầu tầng hai. Thay đổi này trông vô hại trên giấy.
Nhưng lực đã đổi đường đi. Với thanh liền, đai ốc dưới dầm tầng bốn chỉ đỡ cầu tầng bốn; cầu tầng hai treo vào thanh, thanh truyền thẳng lên trần. Với hai thanh, cầu tầng hai treo vào dầm tầng bốn, nên đai ốc dưới dầm tầng bốn phải đỡ cả hai cầu, tức gấp khoảng đôi lực. Thêm vào đó, theo các phân tích sau này, ngay cả thiết kế ban đầu cũng đã thiếu dư so với yêu cầu quy chuẩn.
Tối ngày 17 tháng 7 năm 1981, sảnh đông người dự một buổi khiêu vũ, nhiều người đứng trên các cầu. Đai ốc và thanh tuột qua bản thép của dầm hộp tầng bốn, hai cầu rơi chồng lên nhau xuống sàn sảnh. Một trăm mười bốn người thiệt mạng, nhiều người bị thương. Đó là một trong những sự cố kết cấu nặng nề nhất ở Mỹ thời đó.
Thử bằng hai sợi dây và hai chiếc khăn
Cách treo thứ nhất. Buộc một sợi dây dài từ móc trên trần xuống, treo chiếc khăn A ở giữa dây và chiếc khăn B ở dưới cùng. Chỗ buộc khăn A chỉ phải giữ khăn A, sợi dây gánh cả hai lên móc.
Cách treo thứ hai. Dây thứ nhất từ móc xuống giữ khăn A. Dây thứ hai buộc vào chính khăn A rồi thòng xuống giữ khăn B. Bây giờ chỗ khăn A nối với dây thứ nhất phải giữ cả A lẫn B.
Điều rút ra. Tổng trọng lượng không đổi, nhưng một điểm nối cụ thể phải chịu gấp đôi. Đó chính là điều đã xảy ra ở đai ốc dưới dầm tầng bốn. Phép thử đơn giản này cho thấy vì sao mọi thay đổi chi tiết liên kết, dù nhỏ, đều phải được người kỹ sư tính lại đường đi của lực.
Vì sao không ai thấy. Trên bản vẽ, hai cách treo trông gần như giống nhau: vẫn là thanh thép, đai ốc, dầm. Sự khác biệt chỉ hiện ra khi người ta vẽ sơ đồ lực đi từ cầu dưới lên trần. Đó là lý do người kỹ sư được dạy luôn hỏi lực đi đường nào, chứ không chỉ nhìn hình dạng.
Citicorp 1978: toà tháp đứng trên bốn chân giữa cạnh
Toà tháp Citicorp ở New York, hoàn thành năm 1977, có hình dáng đặc biệt: bốn cột chịu lực chính không nằm ở bốn góc mà ở giữa bốn cạnh, để chừa một góc chân nhà cho một nhà thờ cũ. Thân nhà được giữ bằng hệ giằng chéo hình chữ V xếp chồng chạy trên các mặt ngoài, và trên đỉnh có một khối lượng lớn gắn trên đệm dầu làm giảm chấn chống rung, một trong những bộ giảm chấn khối lượng đầu tiên cho nhà cao tầng.
Năm 1978, sau khi toà nhà đã có người làm việc, người kỹ sư kết cấu chính, khi trả lời câu hỏi của một sinh viên, xem lại tính toán và nhận ra hai điều. Thứ nhất, với hình dáng đặc biệt này, gió thổi xiên góc vào cạnh nhà gây lực trong một số thanh giằng lớn hơn gió thổi thẳng vào mặt, trong khi quy chuẩn thời đó chỉ yêu cầu tính gió thẳng. Thứ hai, các liên kết của hệ giằng, theo thiết kế là hàn, đã được đổi sang bu lông trong quá trình thi công, một thay đổi hợp quy chuẩn nếu chỉ tính gió thẳng, nhưng làm liên kết yếu đi đáng kể trước gió xiên.
Kết hợp hai điều đó, các phân tích cho thấy một cơn bão mạnh, loại có thể xảy ra ở vùng này trong vài chục năm, đủ làm các liên kết bu lông hỏng nếu bộ giảm chấn trên đỉnh mất điện. Toà nhà có người làm việc mỗi ngày, giữa một khu phố đông.
Gia cố âm thầm trong vài tuần
Những gì diễn ra sau đó được kể lại nhiều lần trong các lớp đạo đức kỹ sư:
- Người kỹ sư tự báo cáo vấn đề cho chủ đầu tư và cơ quan chức năng, dù biết điều đó có thể ảnh hưởng tới sự nghiệp của mình.
- Các bên thống nhất phương án: hàn thêm các bản thép dày phủ lên khoảng hai trăm liên kết bu lông quan trọng.
- Thợ hàn làm việc vào ban đêm, sau giờ hành chính, để người làm việc ban ngày không bị gián đoạn; vách trần được tháo ra rồi lắp lại trước sáng.
- Bộ giảm chấn trên đỉnh được bảo đảm nguồn điện dự phòng và có người túc trực.
- Kế hoạch sơ tán khu phố xung quanh được chuẩn bị trong trường hợp bão mạnh tới khi việc gia cố chưa xong; một cơn bão đã tiến gần rồi đổi hướng ra biển.
- Việc gia cố hoàn thành trong vài tuần. Câu chuyện chỉ được công bố rộng rãi gần hai mươi năm sau.
Không có ai bị thương. Câu chuyện Citicorp thường được dạy như một hình mẫu của trách nhiệm nghề nghiệp, dù cũng có ý kiến cho rằng việc giữ kín lâu như vậy làm cả ngành chậm học được bài học về gió xiên góc. Cả hai mặt đều đáng suy nghĩ.
Ở các công trình lớn ngày nay, một thay đổi đi qua những ai
Sau những sự cố như Hyatt Regency, quy trình xử lý thay đổi trên công trình lớn được làm chặt hơn ở nhiều nước. Một thay đổi liên kết điển hình hôm nay phải đi qua các bước:
- Đơn vị chế tạo đề xuất thay đổi bằng văn bản, nêu rõ lý do (dễ chế tạo, dễ lắp, thiếu vật tư).
- Người kỹ sư thiết kế kết cấu xem xét, vẽ lại đường đi của lực và tính lại liên kết mới, không chỉ kiểm tra kích thước.
- Nếu chấp thuận, bản vẽ thay đổi được ký duyệt bởi người có trách nhiệm, lưu vào hồ sơ.
- Đơn vị giám sát kiểm tra tại hiện trường xem liên kết được làm đúng bản vẽ đã duyệt.
- Với công trình đặc biệt, có thêm một bên thẩm tra độc lập xem lại các thay đổi quan trọng.
Quy trình này nghe như giấy tờ, nhưng mỗi chữ ký là một người đã nhìn lại đường đi của lực. Hai câu chuyện trong bài là lý do những chữ ký ấy tồn tại.
Hai câu chuyện, một bài học về chuỗi trách nhiệm
Đặt cạnh nhau, hai sự cố cho thấy chỗ yếu chung và những thay đổi sau đó:
| Khía cạnh | Hyatt Regency | Citicorp |
|---|---|---|
| Thay đổi ban đầu | Thanh treo liền đổi thành hai thanh | Mối hàn đổi thành bu lông |
| Ai phát hiện | Chỉ lộ ra sau khi cầu sập | Người kỹ sư tự phát hiện khi xem lại tính toán |
| Kết cục | Hơn một trăm người thiệt mạng | Gia cố kịp thời, không ai bị thương |
| Thay đổi trong nghề | Trách nhiệm rõ ràng của kỹ sư thiết kế với bản vẽ thi công; quy trình duyệt thay đổi chặt chẽ | Chú ý tải gió xiên góc với nhà hình dạng lạ; đề cao việc tự báo cáo sai sót |
Bài học chung là không có thay đổi nào "quá nhỏ để tính lại". Ở nhiều nước sau đó, quy trình xem xét bản vẽ thi công được viết rõ hơn: thay đổi liên kết phải có người kỹ sư chịu trách nhiệm ký duyệt sau khi kiểm tra đường đi của lực.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cầu đi bộ ở khách sạn Hyatt Regency sập?
Theo kết luận điều tra công bố từ lâu, chi tiết treo được đổi từ một thanh liền thành hai thanh nối qua dầm cầu tầng bốn, làm liên kết đai ốc dưới dầm này phải đỡ gấp khoảng đôi lực. Liên kết bị tuột, hai cầu rơi xuống sảnh.
Sự cố Hyatt Regency có bao nhiêu người thiệt mạng?
Một trăm mười bốn người thiệt mạng và nhiều người khác bị thương trong buổi tối ngày 17 tháng 7 năm 1981. Đây là một trong những sự cố kết cấu nặng nề nhất của Mỹ vào thời điểm đó.
Toà tháp Citicorp có bị hư hại không?
Không. Vấn đề được phát hiện qua tính toán khi toà nhà còn nguyên vẹn, và các liên kết được hàn gia cố trong vài tuần vào ban đêm. Toà nhà vẫn sử dụng bình thường cho tới nay.
Gió xiên góc khác gió thổi thẳng thế nào?
Với nhà vuông thông thường, gió thổi thẳng vào một mặt thường là trường hợp bất lợi. Với toà tháp có cột ở giữa cạnh như Citicorp, gió thổi xiên vào góc lại làm một số thanh giằng chịu lực lớn hơn, nên phải tính riêng.
Bản vẽ thi công là gì?
Là bản vẽ chi tiết do đơn vị chế tạo hoặc thi công lập ra từ thiết kế, để sản xuất và lắp đặt từng cấu kiện. Bản vẽ này cần được người thiết kế xem xét, nhất là khi có thay đổi so với ý đồ ban đầu.
Sinh viên xây dựng học gì từ hai câu chuyện này?
Học rằng liên kết quan trọng như cấu kiện, mọi thay đổi phải tính lại đường đi của lực, và người kỹ sư có trách nhiệm lên tiếng khi phát hiện sai sót, kể cả sai sót của chính mình.