Mái vòm Pantheon ở Rome đứng vững gần hai nghìn năm nhờ ba lựa chọn kỹ thuật cùng lúc: bê tông vôi trộn tro núi lửa đông cứng chắc và bền ẩm, cốt liệu nặng ở chân vòm rồi nhẹ dần lên trên, và vỏ vòm dày ở chân, mỏng dần lên đỉnh, khoét bớt bằng các ô lõm và một lỗ tròn lớn ở giữa. Không có cốt thép, toàn bộ vòm làm việc bằng nén.
Theo các tài liệu thường dẫn, vòm có đường kính trong khoảng bốn mươi ba mét, được hoàn thành vào khoảng đầu thế kỷ thứ hai sau Công nguyên, và trong hơn một nghìn năm sau đó là vòm lớn nhất từng được xây. Đến nay nó vẫn thường được nhắc là vòm bê tông không cốt thép lớn nhất còn đứng. Số đo chính xác nên đối chiếu tài liệu của cơ quan quản lý di sản; bài này tập trung vào cách nó được làm ra.
Bài toán: phủ một khoảng trống bốn mươi mét mà không có thép
Một mái vòm khổng lồ có hai kẻ thù. Thứ nhất là chính trọng lượng của nó: vòm càng nặng, phần chân càng bị ép và đẩy ngang mạnh. Thứ hai là sức kéo ở vùng dưới của vòm, nơi vỏ có xu hướng toác ra theo các đường kinh tuyến như vỏ quả cam bị ấn từ đỉnh. Bê tông chịu nén rất tốt nhưng chịu kéo kém, và thời đó không có thép để bù.
Vậy cách duy nhất là làm vòm thật nhẹ ở phía trên, thật nặng và vững ở phía dưới, và giữ cho phần lớn vỏ vòm chỉ chịu nén. Người La Mã không có công cụ tính toán như bây giờ, nhưng họ đã xây nhiều vòm nhỏ hơn trước đó, rút kinh nghiệm qua những cái nứt, cái sụp. Pantheon là kết quả của một truyền thống thử và sửa kéo dài qua nhiều đời thợ.
Thử ở nhà: cầm một quả bóng nhựa rỗng cắt đôi, ấn ngón tay lên đỉnh, vỏ khá cứng. Nhưng nếu vành dưới không bị giữ, nó bành ra. Đặt nửa quả bóng vào một cái vòng chặt khít, ấn lại, vỏ cứng hơn hẳn. Tường tròn dày bên dưới Pantheon, cộng với các vòng bậc ở chân vòm nhìn từ bên ngoài, chính là cái vòng giữ ấy.
Cốt liệu nhẹ dần theo chiều cao: bí mật nằm trong thành phần
Bê tông La Mã khác bê tông ngày nay ở chỗ không đổ từ một hỗn hợp đồng nhất. Thợ đặt từng lớp vữa và từng lớp cốt liệu bằng tay, và đổi loại cốt liệu theo độ cao. Các khảo sát mô tả thứ tự đại khái như bảng dưới; tỷ lệ cụ thể từng vùng là ước đoán của giới nghiên cứu.
| Vị trí | Cốt liệu chính | Ý đồ kỹ thuật |
|---|---|---|
| Móng và tường chân | Đá vôi đặc và nặng | Vững, chịu nén lớn, làm đối trọng giữ chân vòm |
| Tường phía trên, chân vòm | Đá vôi xen gạch vụn, rồi gạch và đá núi lửa | Giảm dần trọng lượng, vẫn đủ cứng |
| Phần giữa vỏ vòm | Đá núi lửa xốp nhẹ | Giảm tải cho phần dưới |
| Gần lỗ tròn trên đỉnh | Đá bọt rất nhẹ | Phần nặng ít nhất ở chỗ xa chân nhất |
Cùng với cốt liệu, độ dày vỏ cũng giảm theo chiều cao: dày nhiều mét ở chân vòm, chỉ còn khoảng hơn một mét gần đỉnh theo các mô tả thường gặp. Kết quả là trọng lượng dồn về nơi cần nặng và bớt ở nơi chỉ gây hại. Đây là tư duy rất hiện đại: đặt vật liệu đúng chỗ thay vì đặt thật nhiều.
Vữa vôi trộn tro núi lửa: vì sao bê tông La Mã bền
Tro núi lửa phản ứng với vôi. Người La Mã trộn vôi với một loại tro núi lửa lấy ở vùng vịnh gần Napoli ngày nay. Khi gặp nước, vôi và tro phản ứng với nhau tạo thành chất kết dính cứng, đông được cả trong môi trường ẩm, thậm chí dưới nước biển. Các bến cảng La Mã đổ bằng loại bê tông này vẫn còn sau gần hai nghìn năm.
Nén chặt bằng tay, không đổ lỏng. Vữa được trộn khá khô, rải từng lớp, đặt cốt liệu lên và đầm cho chặt. Ít nước thừa thì ít lỗ rỗng sau khi khô, bê tông đặc hơn và ít nứt co ngót.
Những cục vôi nhỏ có thể giúp tự lấp vết nứt. Một nghiên cứu công bố vài năm gần đây cho rằng các cục vôi nhỏ lẫn trong bê tông La Mã, trước đây tưởng là trộn kém, có thể là dấu vết của cách trộn vôi sống còn nóng. Khi nước len vào vết nứt, các cục vôi này hoà tan rồi kết tinh lại, lấp vết nứt. Đây là một giả thuyết đang được nghiên cứu tiếp, chưa phải kết luận chung cho mọi công trình La Mã.
Không có cốt thép cũng là một lợi thế. Bê tông cốt thép hiện đại hỏng nhiều khi thép bên trong gỉ, nở ra và phá vỡ lớp bê tông bọc ngoài. Vòm Pantheon không có thép nên không có kiểu hỏng này, đổi lại nó phải được thiết kế để gần như chỉ chịu nén.
Đổ một mái vòm khổng lồ: trình tự có thể hình dung
Không có tài liệu thi công từ thời đó còn lại. Trình tự dưới đây là cách các nhà nghiên cứu hình dung dựa trên dấu vết trên công trình và kỹ thuật La Mã đã biết.
- Xây tường tròn chân dày nhiều mét, bên trong tường có các hốc và vòm gạch chìm giúp giảm trọng lượng và chia tải xuống những điểm chắc.
- Dựng một hệ giàn gỗ khổng lồ bên trong lòng nhà, mặt trên cong theo hình mặt dưới của vòm, kèm khuôn cho các ô lõm vuông.
- Đặt bê tông thành từng vòng nằm ngang, từ chân lên, mỗi vòng để đông cứng một thời gian trước khi đặt vòng trên. Cốt liệu đổi dần sang loại nhẹ hơn theo độ cao.
- Chừa lỗ tròn ở đỉnh, viền bằng một vành gạch và đá cứng để giữ mép lỗ khỏi vỡ.
- Sau khi toàn bộ vỏ đông cứng đủ, tháo giàn từ từ, rồi hoàn thiện bề mặt và lớp phủ mái bên ngoài.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các vòng bê tông nằm ngang phía dưới gần như tự đứng được khi xây, vì chúng chồng chìa ra rất ít như kiểu vòm giả, nên giàn gỗ chủ yếu cần cho phần trên gần đỉnh. Đây vẫn là điểm còn bàn.
Ô lõm và lỗ tròn: vừa đẹp vừa là kỹ thuật
Nhìn từ dưới lên, trần vòm Pantheon có các hàng ô lõm vuông và một lỗ tròn lớn mở thẳng lên trời. Cả hai đều có lý do kỹ thuật rõ ràng.
- Ô lõm bớt trọng lượng mà không bớt độ cứng. Giống như khay trứng hay tấm bìa các tông có gân: khoét bớt vật liệu ở chỗ ít làm việc, giữ lại các gân ở chỗ chịu lực. Các ô càng lên cao càng nhỏ, góp phần làm vòm nhẹ dần.
- Lỗ tròn trên đỉnh bỏ đi phần vòm khó nhất. Vùng gần đỉnh là nơi khó đổ và khó cho lực đi qua nhất. Bỏ nó đi bằng một lỗ tròn, viền bằng vành chắc, vừa giảm tải vừa đỡ phải xử lý chỗ khó.
- Lỗ tròn là nguồn sáng duy nhất. Ánh nắng đi qua tạo thành một vệt tròn di chuyển dần trên trần và tường theo giờ trong ngày, như chiếc đồng hồ mặt trời đặt trong nhà.
- Mưa rơi vào thì sao. Nước mưa rơi thẳng xuống sàn. Sàn hơi vồng ở giữa và có các lỗ thoát nước nhỏ, nên nước không đọng lại.
Khi đứng trong lòng vòm, bạn để ý các ô lõm không đều tuyệt đối: hàng trên nhỏ dần, khoảng cách hơi khác giữa các hàng. Đó là dấu vết của người thợ phải xoay xở với hình học thật trên một mặt cong khổng lồ.
Vòm có vết nứt mà vẫn đứng: bài học kết cấu đáng nhớ nhất
Nghe thì lạ, nhưng nhiều khảo sát kết cấu đã ghi nhận vòm Pantheon có những vết nứt chạy dọc theo chiều kinh tuyến ở phần dưới vỏ, từ chân vòm lên tới khoảng giữa. Chúng có từ rất lâu, có lẽ xuất hiện ngay trong những năm đầu sau khi tháo giàn. Đó chính là kiểu toác như vỏ cam đã nói ở trên, nơi bê tông phải chịu kéo mà không có thép đỡ.
Vậy tại sao vòm không sụp? Khi phần dưới nứt thành các múi, mỗi múi trở thành giống như một vòm nhỏ hình cánh cung, tựa đầu vào vành nén quanh lỗ tròn ở đỉnh và đứng chân trên bức tường tròn dày. Các múi tựa nhau quanh vành, cả hệ chuyển sang làm việc chủ yếu bằng nén, đúng thứ bê tông giỏi nhất. Nói cách khác, vòm đã tự tìm ra một cách đứng khác khi cách đứng ban đầu không giữ được.
Bài học với kỹ sư ngày nay: một công trình tốt không phải là công trình không bao giờ nứt, mà là công trình khi nứt vẫn còn một đường cho lực đi tới móng. Người thiết kế hiện đại gọi đó là độ dư, tức có nhiều hơn một cách để kết cấu chịu tải. Pantheon có được điều này nhờ chân vòm cực kỳ vững và vành đỉnh chắc, hai thứ mà người xây đã đầu tư vật liệu rất hào phóng.
Thử ở nhà: lấy nửa vỏ trứng, dùng kim khẽ rạch vài đường dọc từ mép lên gần đỉnh nhưng không tới đỉnh, rồi úp lên bàn và ấn rất nhẹ vào đỉnh. Vỏ vẫn đỡ được một chút lực, vì các múi tựa vào nhau ở phần trên còn liền.
Đứng trong Pantheon: để ý gì để thấy được kỹ thuật
Đứng giữa sàn, nhìn thẳng lên lỗ tròn, rồi hạ mắt xuống dần theo các hàng ô lõm. Bạn sẽ thấy rõ cảm giác vòm mỏng dần lên trên. Theo mô tả quen thuộc, chiều cao từ sàn tới lỗ tròn gần bằng đường kính trong của vòm, nên lòng nhà có thể chứa vừa một quả cầu khổng lồ. Tỷ lệ này tạo ra cảm giác cân đối rất lạ khi đứng bên trong.
Ra ngoài, nhìn mái từ xa sẽ thấy vòm không nhô cao như bên trong gợi ý. Phần chân vòm được bọc trong các vòng bậc dày, đó chính là vành giữ chống bành ra. Phần lồi lên chỉ là chỏm trên cùng.
Một chi tiết nhỏ khác là chuyện công trình được dùng liên tục qua nhiều thế kỷ. Các nhà nghiên cứu thường nhắc rằng công trình được giữ gìn vì luôn có người dùng và sửa chữa. Với mọi công trình cổ, được dùng và được chăm sóc thường quan trọng không kém vật liệu tốt. Một cái vòm bị bỏ hoang, nước mưa ngấm vào vết nứt năm này qua năm khác, sẽ khó trụ được lâu như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vòm Pantheon có cốt thép không?
Không. Vòm được làm bằng bê tông vôi trộn tro núi lửa và cốt liệu đá, gạch, không có cốt thép. Nó đứng được vì được thiết kế để gần như chỉ chịu nén, với chân vòm được giữ chặt và phần trên nhẹ dần.
Vì sao bê tông La Mã bền như vậy?
Vì vôi trộn với tro núi lửa tạo chất kết dính cứng và bền trong môi trường ẩm, vữa được trộn khô và đầm chặt nên ít lỗ rỗng, và không có thép bên trong nên không bị phá do thép gỉ. Một số nghiên cứu còn cho rằng các cục vôi nhỏ giúp tự lấp vết nứt, nhưng đây vẫn là giả thuyết.
Lỗ tròn trên đỉnh Pantheon để làm gì?
Lỗ tròn bỏ đi vùng gần đỉnh vốn khó đổ và khó cho lực đi qua, giảm trọng lượng, đồng thời là nguồn sáng duy nhất của công trình. Nước mưa rơi vào được thoát qua các lỗ nhỏ trên sàn hơi vồng.
Đường kính vòm Pantheon là bao nhiêu?
Các tài liệu thường dẫn đường kính trong khoảng bốn mươi ba mét, và chiều cao từ sàn tới lỗ tròn gần bằng con số đó. Khi cần trích dẫn chính xác nên đối chiếu nguồn của cơ quan quản lý di sản.
Ô lõm trên trần vòm có tác dụng gì?
Ô lõm khoét bớt bê tông ở những chỗ ít làm việc, giữ lại các gân chịu lực, nên vòm nhẹ hơn mà vẫn cứng. Các ô nhỏ dần lên phía trên, góp phần giảm tải cho phần chân vòm.
Bê tông La Mã có giống bê tông hiện nay không?
Khác khá nhiều. Bê tông La Mã dùng vôi và tro núi lửa thay cho xi măng hiện đại, được rải từng lớp và đầm bằng tay, cốt liệu đổi theo vị trí. Nó đông cứng chậm hơn, cường độ thấp hơn bê tông hiện đại nhưng rất bền với thời gian trong điều kiện phù hợp.