NePhuc.comNể Phục
Kỳ quan xưa: xây thế nào khi chưa có máy

Người xưa cắt đá thế nào khi chưa có máy: nêm gỗ, đục đồng, cát mài và bóng đá cứng

Đá vôi, sa thạch hay granit đều được tách khỏi núi bằng tay: rãnh đục, hàng nêm, cát mài, bóng đá đập. Mỗi loại đá một cách, kèm dấu vết còn thấy ở mỏ cổ.

A half-carved giant stone pillar still lying in a pink granite quarry, a lone stonemason with a hammer beside it for scale, overhead three-quarter view, soft afternoon light

Người xưa cắt đá bằng cách lợi dụng chính chỗ yếu của đá: đục một hàng rãnh hoặc lỗ dọc đường muốn tách, đóng nêm vào để đá nứt theo đường ấy; với đá quá cứng như granit, họ đập mòn bằng bóng đá cứng hơn và mài bằng cát thạch anh cùng dụng cụ đồng. Không có lưỡi cưa thần kỳ nào, chỉ có sự hiểu đá rất sâu và rất nhiều giờ lao động.

Mỗi loại đá đòi một cách làm khác. Đá vôi và sa thạch mềm, đục được bằng đồng. Granit cứng hơn đồng nhiều lần, đục bằng đồng chỉ làm mòn dụng cụ. Bài này đi qua từng cách, chỉ ra dấu vết còn nhìn thấy ở các mỏ đá cổ, và vài phép thử nhỏ để bạn tự cảm nhận vì sao đá nứt theo ý người thợ.

Đá có thớ: điều người thợ đá nào cũng biết trước tiên

Một khối đá trông đặc và đều, nhưng bên trong nó có hướng. Đá trầm tích như đá vôi, sa thạch được hình thành từ các lớp lắng đọng chồng lên nhau, nên tách theo mặt lớp dễ hơn nhiều so với cắt ngang. Đá granit nguội từ dung nham sâu trong lòng đất, cũng có những hướng nứt ưa thích mà thợ lâu năm nhìn màu, sờ mặt là đoán được.

Thử ở nhà: lấy một miếng gỗ thông nhỏ, đặt lưỡi dao theo thớ và gõ nhẹ, gỗ tách gọn. Xoay dao ngang thớ, gõ mạnh gấp mấy lần cũng chỉ để lại vết lõm. Đá không rõ ràng như gỗ nhưng cùng nguyên lý. Thợ đá giỏi trước hết là người đọc thớ giỏi.

Vì vậy ở các mỏ cổ, ranh giới khối đá thường song song với mặt lớp tự nhiên. Người thợ chỉ phải làm hai việc: tạo một đường yếu theo ý mình ở các mặt còn lại, rồi cho lực đi vào đúng chỗ. Phần tách cuối cùng diễn ra nhanh, có khi chỉ một tiếng nứt, sau nhiều ngày chuẩn bị.

Ở nhiều mỏ cổ còn thấy những vách đá cắt thành bậc thang rất đều, mỗi bậc cao đúng bằng chiều cao một lớp đá. Đó là dấu vết của cách khai thác từ trên xuống: lấy hết một lớp khối trên mặt, hạ xuống bậc dưới, lặp lại. Nhìn những bậc ấy, có thể đếm được người xưa đã lấy đi bao nhiêu lớp, và đoán kích thước khối họ cần cho công trình.

Tách đá vôi và sa thạch: rãnh, hàng lỗ và nêm

Với đá mềm, trình tự ở các mỏ cổ Ai Cập, Hy Lạp hay La Mã khá giống nhau. Dấu vết từng bước vẫn còn trên vách nhiều mỏ.

  1. Làm phẳng mặt trên của vỉa đá, vạch đường ranh khối cần lấy bằng màu hoặc dây có nhúng màu bật lên mặt đá.
  2. Đục rãnh hẹp quanh hai hoặc ba mặt khối bằng đục đồng hoặc về sau là đục sắt. Rãnh đủ rộng để người thợ đứng hoặc ngồi xổm vào làm việc.
  3. Ở mặt đáy, nơi không đục rãnh được, thợ khoét một hàng hốc nhỏ cách đều nhau dọc đường tách.
  4. Đóng nêm vào từng hốc. Ở thời sau, nêm sắt kèm hai lá kim loại mỏng lót hai bên được dùng rộng rãi. Thợ gõ lần lượt từng nêm, mỗi lần một chút, để lực tăng đều trên cả hàng.
  5. Đá nứt dọc hàng nêm. Khối được bẩy ra khỏi vỉa, đẽo sơ cho vuông ngay tại mỏ để bớt trọng lượng phải chở.

Còn câu chuyện nêm gỗ ngâm nước nở ra làm đá nứt thì được kể rất nhiều. Một số nhà nghiên cứu cho rằng sức nở của gỗ ướt không đủ cho đá cứng, và nêm gỗ chủ yếu được đóng chặt bằng búa. Với đá mềm, nhiều lớp, việc gỗ nở góp thêm lực là khả thi. Nên coi đây là giả thuyết có điều kiện, không phải công thức chung.

Granit: khi đá cứng hơn mọi dụng cụ kim loại thời đó

Đồng không đục nổi granit. Đục đồng gõ vào granit thì đồng bẹp trước. Vậy mà người Ai Cập cổ đã làm những cột đá granit nguyên khối cao vài chục mét. Lời giải đến từ việc dùng một thứ cứng hơn đồng: đá.

Bóng đá dolerite đập mòn dần. Dolerite là loại đá rất dai, thợ dùng những hòn tròn to cỡ quả bưởi, có khi to hơn, đập liên tục xuống mặt granit. Mỗi cú chỉ làm vỡ vụn một lớp mỏng như bột. Hàng chục người đứng thành hàng trong rãnh, đập theo nhịp, rãnh sâu dần theo từng ngày.

Cưa đồng ăn nhờ cát. Để cắt những đường thẳng mảnh hơn, thợ dùng lưỡi đồng kéo qua lại trên mặt đá, rắc cát thạch anh xuống khe. Thứ thực sự cắt đá là những hạt cát cứng bị lưỡi đồng ép và lăn qua lại, còn lưỡi đồng chỉ là tay cầm cho cát. Lưỡi mòn nhanh, phải thay liên tục.

Khoan ống để khoét lỗ tròn. Một ống đồng xoay tròn bằng cung kéo dây, cũng với cát mài phía dưới, khoét ra lỗ tròn và để lại lõi đá hình trụ. Các lõi khoan như thế đã được tìm thấy, trên mặt còn vết xoắn của cát ăn vào.

Cột đá dở dang: một bài học để lại giữa mỏ

Ở mỏ granit vùng thượng Ai Cập có một cột đá vuông thon nhọn nằm dở dang ngay trên nền mỏ. Nếu hoàn thành, nó dài khoảng hơn bốn mươi mét và các ước tính đặt trọng lượng vào khoảng một nghìn tấn, lớn hơn mọi cột đá cùng loại còn đứng tới nay. Con số này là ước tính của giới nghiên cứu, nên xem như bậc độ lớn chứ không phải số cân.

Giá trị của nó với người làm kỹ thuật nằm ở chỗ bị bỏ dở. Quanh thân cột còn nguyên rãnh làm bằng bóng đá đập, vách rãnh lỗ chỗ những vết lõm tròn đều nhau. Người ta còn thấy vạch màu chia khu làm việc cho từng người. Và trên thân cột có một vết nứt chạy chéo, gần như chắc là lý do cột bị bỏ: nứt ở giai đoạn đó thì cột không thể dựng lên được nữa.

Một công trình hoàn chỉnh chỉ cho thấy kết quả. Một công trình dở dang cho thấy cách làm, kể cả rủi ro. Đá tự nhiên có khuyết tật ẩn bên trong, và người thợ cổ cũng như kỹ sư bây giờ đều phải chấp nhận rằng có những khối bỏ đi sau hàng tháng công sức.

So nhanh: mỗi loại đá, một cách tách

Bảng dưới gom lại cách làm phổ biến theo loại đá. Thời gian chỉ là mô tả tương đối, vì tốc độ phụ thuộc kích thước khối, tay nghề và dụng cụ của từng thời.

Loại đáĐộ cứng cảm nhậnCách tách chínhDấu vết để nhận ra
Đá vôiMềm, đục đồng ăn đượcĐục rãnh quanh khối, hàng nêm ở đáyVết đục xiên song song trên vách mỏ
Sa thạchMềm vừa, tách lớp tốtTách theo mặt lớp, nêm dọc hàng hốcVách mỏ thành bậc, hốc nêm cách đều
Đá ongMềm khi mới đào, cứng dần ngoài không khíCắt khối lúc còn ẩm, để khô rồi dùngKhối có lỗ rỗ, màu đỏ nâu
GranitRất cứng, đồng không đục đượcĐập bằng bóng đá cứng, cưa và khoan có cát màiVết lõm tròn đều, lõi khoan có vết xoắn
Cẩm thạchCứng vừa, giònCưa có cát mài, nêm sắt thời sauMặt cưa phẳng, vết xước song song

Đá ong là trường hợp thú vị với vùng nhiệt đới, kể cả ở nước ta: khi còn nằm dưới đất ẩm thì mềm, cắt được bằng dụng cụ đơn giản; đưa lên phơi khô thì cứng lại. Người xưa ở nhiều nơi trong vùng đã dùng đặc tính này làm lõi tường cho các công trình đá lớn.

Thợ đá ở nước ta: nghề truyền tay và những mỏ gần làng

Ở Việt Nam, nghề chế tác đá có từ rất lâu, gắn với những làng có núi đá vôi hoặc đá cẩm thạch gần bên. Thợ đá truyền nghề trong gia đình, quen đọc vân đá, biết chỗ nào sẽ nứt, chỗ nào sẽ bền. Những công trình đá cổ như thành nhà Hồ ở Thanh Hoá, các bậc thềm, lan can đá ở nhiều đình chùa cổ, bia đá, tượng đá cho thấy kỹ thuật tách và mài đá đạt độ chính xác cao.

Cách làm truyền thống của thợ ta về nguyên lý không khác các mỏ cổ nơi khác: chọn vỉa, đục hàng lỗ, đóng nêm sắt, tách khối, đẽo thô rồi mới chở về. Khác biệt nằm ở chỗ người thợ ta thường làm ở quy mô làng, khối đá vừa sức vài chục người và trâu kéo, chứ không phải những cột nguyên khối hàng trăm tấn.

Nếu đi qua một làng đá, bạn có thể hỏi thợ cho xem cách họ chọn đường tách trên một tảng thô. Phần lớn sẽ chỉ vào những vân mờ trên mặt đá mà người ngoài nhìn không ra. Đó là kiến thức không có trong sách, chỉ có trong tay người làm, và nó giải thích vì sao tổ tiên làm được những khối đá khít như vậy mà không cần máy.

Ba hiểu lầm hay gặp về cắt đá thời cổ

Những lời đồn quanh đá cổ thường xuất phát từ việc đánh giá thấp thời gian và sức người. Ba điều hay nghe nhất:

  • "Mặt cắt quá phẳng, phải có máy." Mặt phẳng đạt được bằng mài: chà hai mặt đá vào nhau với cát và nước, hoặc dùng khối đá mài to kéo qua lại. Rất chậm, nhưng không cần máy. Độ phẳng là kết quả của thời gian, không phải của công nghệ bí ẩn.
  • "Đá được đúc như bê tông." Có người cho rằng khối đá kim tự tháp là đá nhân tạo đổ khuôn. Các phân tích vi cấu trúc ở phần lớn khối đá cho thấy đó là đá vôi tự nhiên với hoá thạch nguyên vẹn, phù hợp với đá lấy từ mỏ ngay bên cạnh.
  • "Dụng cụ đồng không thể cắt đá." Đúng với granit nếu chỉ dùng đồng trơn, sai nếu thêm cát mài. Đồng chỉ là thứ giữ và đẩy cát. Với đá vôi, đục đồng làm việc tốt, chỉ cần mài lại thường xuyên.

Thử một lần với miếng gạch men vỡ, giấy nhám và nước trong vài phút, bạn sẽ thấy mặt gạch phẳng dần lên. Nhân thời gian đó lên hàng nghìn giờ của một đội thợ, những mặt đá cổ phẳng như gương bớt huyền bí, nhưng không bớt đáng nể.

Câu hỏi thường gặp

Người xưa cắt đá granit bằng gì khi chưa có thép?

Họ đập mòn granit bằng những hòn đá dolerite rất dai, và cưa hoặc khoan bằng dụng cụ đồng kèm cát thạch anh làm chất mài. Chính hạt cát cứng mới là thứ cắt đá, đồng chỉ giữ và đẩy cát.

Nêm gỗ ngâm nước có thật sự làm nứt được đá không?

Với đá mềm có lớp, gỗ ướt nở ra có thể góp thêm lực. Với đá cứng, nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ và cho rằng nêm chủ yếu được đóng bằng búa. Đây là giả thuyết có điều kiện, chưa phải kết luận chung.

Cột đá dở dang ở mỏ granit Ai Cập lớn cỡ nào?

Nếu hoàn thành, cột dài khoảng hơn bốn mươi mét và các ước tính đặt trọng lượng vào khoảng một nghìn tấn. Cột bị bỏ có lẽ vì một vết nứt chạy qua thân. Đây là số ước tính, nên đối chiếu tài liệu khảo cổ khi cần dẫn chính xác.

Đá ong khác đá thường thế nào trong xây dựng cổ?

Đá ong mềm khi còn nằm dưới đất ẩm nên cắt dễ, đưa lên phơi khô thì cứng dần. Người xưa ở vùng nhiệt đới tận dụng đặc tính này để làm lõi tường, móng và những phần không cần chạm khắc.

Làm sao người xưa biết đá sẽ nứt theo đường mong muốn?

Thợ đá đọc thớ và mặt lớp tự nhiên của đá, chọn đường tách song song với hướng yếu sẵn có, rồi đục hàng hốc và đóng nêm đều tay để lực tăng đồng đều. Kinh nghiệm truyền nghề quyết định nhiều hơn dụng cụ.

Mặt đá phẳng như gương ở công trình cổ được làm thế nào?

Bằng cách mài lâu với cát và nước, chà hai mặt đá vào nhau hoặc kéo khối đá mài to qua lại. Việc này rất tốn thời gian nhưng không cần máy, và dấu vết xước song song vẫn còn thấy trên nhiều mặt đá cổ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138