Người xưa đo đạc công trình bằng ba thứ rất đơn giản: dây thừng để đo dài và lấy góc vuông, mặt nước tĩnh để lấy mặt phẳng ngang, và mặt trời hoặc sao trời để lấy phương hướng; dây dọi giữ cho mọi thứ thẳng đứng. Ghép những phép đo này lại với sự kiên nhẫn, họ đạt được độ chính xác khiến người đời sau sửng sốt.
Cạnh đáy kim tự tháp lớn nhất ở Giza dài khoảng hai trăm ba mươi mét mà các cạnh chỉ lệch hướng bắc nam đông tây chưa tới một phần mười độ, theo các phép đo hiện đại thường được dẫn. Một đường hầm ở đảo Samos, Hy Lạp, đào từ hai phía xuyên qua núi, gặp nhau ở giữa chỉ lệch vài mét. Bài này giải thích những phép đo ấy được làm như thế nào, và bạn có thể thử lại vài phép ngay ở sân nhà.
Mặt phẳng ngang: nước luôn biết đâu là bằng
Mọi công trình lớn đều bắt đầu từ một mặt nền bằng phẳng. Nền lệch vài phân, lên cao hàng chục mét sẽ thành lệch lớn. Người xưa có một dụng cụ đo bằng hoàn hảo mà thiên nhiên cho không: mặt nước tĩnh. Nước trong một con rãnh hay một cái ống thông nhau luôn nằm ngang, bất kể đáy rãnh lồi lõm thế nào.
Cách làm được nhiều nhà nghiên cứu mô tả cho nền kim tự tháp: đào một mạng rãnh nông trên mặt đá, đổ nước vào, đánh dấu mực nước lên vách rãnh ở nhiều điểm, rồi tháo nước và đẽo mặt đá xuống tới đúng vạch. Đây là giả thuyết hợp lý, dù chưa có bằng chứng trực tiếp về các rãnh nước. Theo các phép đo hiện đại, mặt nền ở đó chỉ chênh vài phân trên toàn bộ diện tích.
Thử ở nhà: lấy một ống nhựa trong dài vài mét, đổ nước vào, cầm hai đầu ở hai bên sân, giơ lên ngang tầm mắt. Mực nước ở hai đầu luôn ngang nhau. Đánh dấu hai mực ấy lên hai cây cột là bạn có hai điểm bằng nhau tuyệt đối. Thợ xây nhà ở nước ta vẫn dùng đúng cách này với ống nhựa để lấy cốt nền, gọi là bắt thăng bằng bằng ống nước.
Góc vuông từ một sợi dây: bộ ba 3 – 4 – 5
Muốn một ngôi nhà, một bức tường thành, một nền tháp có góc vuông, chỉ cần một sợi dây chia đều thành mười hai đoạn bằng các nút thắt. Căng sợi dây thành tam giác có các cạnh 3, 4 và 5 đoạn, góc giữa hai cạnh 3 và 4 chính là góc vuông. Dưới đây là các cách lấy góc vuông thời cổ, từ đơn giản tới cầu kỳ.
| Cách | Dụng cụ | Cách làm | Độ chính xác |
|---|---|---|---|
| Tam giác 3 – 4 – 5 | Dây thắt mười hai nút cách đều | Ba người cầm ba nút góc, căng dây cho thẳng | Tốt nếu dây không giãn và căng đều |
| Hai đường tròn cắt nhau | Dây và cọc làm compa | Vạch hai cung tròn từ hai điểm, nối hai giao điểm | Rất tốt, chỉ cần một sợi dây và cọc |
| Cây chữ thập có dây dọi | Chữ thập gỗ cắm trên cọc, bốn dây dọi | Ngắm qua hai cặp dây đối nhau để cắm cọc vuông góc | Tốt cho đất trống, dùng phổ biến thời La Mã |
| Kiểm tra bằng đường chéo | Dây đo dài | Đo hai đường chéo của hình chữ nhật, bằng nhau là vuông | Dùng để kiểm lại, không để dựng ban đầu |
Có người cho rằng người Ai Cập cổ đã dùng tam giác 3 – 4 – 5 với dây thắt nút, nhưng bằng chứng trực tiếp không nhiều; đây là một giả thuyết hấp dẫn hơn là sự thật đã chứng minh. Còn cách kiểm tra bằng hai đường chéo thì thợ xây nào ngày nay cũng dùng, và bạn thử được ngay với một chiếc thước dây khi kẻ ô sân.
Tìm hướng bắc khi chưa có la bàn
Bằng bóng nắng. Cắm một cọc thẳng đứng trên nền phẳng, vạch một vòng tròn quanh chân cọc. Buổi sáng, đánh dấu điểm đầu bóng cọc chạm vòng tròn; buổi chiều, đánh dấu điểm đầu bóng chạm vòng tròn lần nữa. Nối hai điểm, đường nối chạy theo hướng đông tây, đường vuông góc với nó qua chân cọc là hướng bắc nam. Cách này dễ, nhưng bóng nắng mờ ở đầu nên sai số khá lớn.
Bằng sao gần cực bắc. Bầu trời đêm xoay quanh một điểm ở hướng bắc. Người quan sát dựng một bức tường tròn thấp để có đường chân trời nhân tạo, đứng ở tâm, đánh dấu chỗ một ngôi sao mọc lên khỏi bức tường và chỗ nó lặn xuống. Điểm giữa hai dấu ấy chính là hướng bắc thật. Giả thuyết này được nhiều người cho là cách người Ai Cập đã dùng để đạt độ chính xác cao.
Bằng hai ngôi sao và dây dọi. Một giả thuyết khác: chờ lúc hai ngôi sao sáng ở hai phía cực bắc nằm thẳng hàng trên một dây dọi, khi đó dây dọi chỉ đúng hướng bắc. Giả thuyết này còn giải thích được vì sao các kim tự tháp xây ở những năm khác nhau lệch hướng hơi khác nhau, do các ngôi sao dịch chuyển chậm qua hàng thế kỷ. Đây vẫn là giả thuyết đang được bàn.
Hai đầu đường hầm gặp nhau giữa lòng núi
Một trong những thành tựu đo đạc ấn tượng nhất thời cổ là đường hầm dẫn nước trên đảo Samos, được đào vào khoảng thế kỷ thứ sáu trước Công nguyên. Đường hầm dài khoảng hơn một nghìn mét, xuyên qua một ngọn núi đá vôi. Hai đội thợ đào từ hai phía núi, tiến vào trong, và gặp nhau ở giữa với độ lệch chỉ vài mét theo phương ngang. Số liệu chi tiết nên tra trong các tài liệu khảo cổ.
Người xưa làm thế nào để hai đội không đi lạc trong lòng núi? Cách hợp lý được nhiều người đề xuất là đo một đường gấp khúc vòng qua chân núi bằng các đoạn thẳng nối nhau, với các góc vuông, rồi tính ra hướng và khoảng cách thẳng giữa hai cửa hầm. Mỗi đội cắm hai cọc ngắm thẳng hàng ở cửa hầm để giữ hướng khi đào vào.
Điều thú vị nhất là gần chỗ gặp, đường hầm cong lệch qua lại. Các nhà nghiên cứu cho rằng khi gần tới, các đội cố ý bẻ hướng để tăng khả năng gặp nhau, giống như hai người dò nhau trong bóng tối dang rộng tay. Họ còn lắng nghe tiếng đục của đội bên kia để chỉnh hướng. Kỹ thuật này vẫn còn được nhắc trong giáo trình trắc địa như một ví dụ kinh điển.
Dây dọi: giữ cho tường và trụ đứng thẳng suốt chiều cao
Lấy được nền phẳng và góc vuông rồi, người xây còn phải giữ cho công trình đứng thẳng khi lên cao. Dụng cụ cho việc này đơn giản tới mức ngày nay vẫn còn trong túi đồ nghề của thợ hồ: một quả nặng buộc vào đầu sợi dây. Treo lên, trọng lực kéo dây thành một đường thẳng đứng tuyệt đối.
Người Ai Cập cổ dùng một dụng cụ hình chữ A bằng gỗ, đỉnh treo dây dọi, chân có vạch giữa. Đặt hai chân lên một mặt phẳng, nếu dây dọi rơi đúng vạch thì mặt đó nằm ngang; nếu lệch, mặt đang nghiêng. Như vậy cùng một sợi dây dọi vừa kiểm tra được phương đứng, vừa kiểm tra được phương ngang. Dụng cụ chữ A kiểu này còn được dùng ở nhiều nơi tới tận thời gian gần đây.
Với mặt nghiêng của kim tự tháp, thợ cần giữ một độ dốc không đổi. Cách hợp lý là làm một thước gỗ hình tam giác có cạnh nghiêng đúng độ dốc mong muốn, cạnh đứng treo dây dọi. Áp cạnh nghiêng vào mặt đá, nếu dây dọi trùng cạnh đứng là mặt đá dốc đúng. Người Ai Cập cổ biểu diễn độ dốc bằng một con số rất thực dụng: đi vào bao nhiêu bàn tay theo chiều ngang thì lên một cubit theo chiều đứng.
Thử ở nhà: buộc một chiếc chìa khoá vào sợi chỉ, áp sát vào khung cửa phòng. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nhiều khung cửa không hoàn toàn thẳng đứng, lệch vài milimét từ trên xuống dưới. Thợ xưa kiểm tra mọi hàng đá theo cách ấy, nên những bức tường của họ thẳng hơn nhiều bức tường ta tưởng.
Thử ở sân nhà: dựng một hình vuông chính xác không cần thước góc
Một bài tập nhỏ giúp bạn cảm được cách người xưa đo đạc. Chỉ cần một sợi dây không giãn dài vài mét, vài que tre và một cây bút đánh dấu.
- Thắt mười hai nút cách đều nhau trên sợi dây, đo bằng một đoạn que làm mẫu để các khoảng bằng nhau.
- Cắm que thứ nhất xuống đất làm góc. Căng dây từ que này ba đoạn sang phải, cắm que thứ hai.
- Từ que thứ nhất căng tiếp bốn đoạn về phía trước, giữ phần còn lại của dây năm đoạn nối về que thứ hai. Kéo căng tới khi cả ba cạnh thẳng, cắm que thứ ba. Góc ở que thứ nhất là góc vuông.
- Lặp lại ở góc kế tiếp để dựng các cạnh còn lại của hình vuông.
- Đo hai đường chéo của hình vừa dựng. Nếu chênh nhau, chỉnh các que tới khi bằng nhau.
Làm xong, bạn sẽ thấy cái khó không nằm ở toán mà ở tay: dây phải căng đều, que phải cắm thẳng, ba người phải phối hợp. Người thợ xưa giải quyết đúng những cái khó ấy bằng kỷ luật và lặp lại nhiều lần, và đó là lý do các công trình cổ đạt độ chính xác đáng kinh ngạc.
Những hiểu lầm về độ chính xác của công trình cổ
Độ chính xác của kim tự tháp hay đường hầm cổ hay bị dùng làm "bằng chứng" cho những thuyết kỳ lạ. Vài điểm cần nhìn cho đúng:
- "Chính xác như vậy thì phải có máy." Không cần. Độ chính xác đến từ việc đo lặp lại nhiều lần, chia nhỏ phép đo, và dùng những chuẩn tự nhiên như mặt nước, dây dọi, sao trời. Thời gian và sự cẩn trọng thay cho máy móc.
- "Mọi kim tự tháp đều chính xác tuyệt đối." Không phải. Các kim tự tháp khác nhau có độ chính xác khác nhau, có cái lệch rõ, có cái phải sửa giữa chừng. Ta chủ yếu nghe về những công trình đẹp nhất.
- "Các con số hình học trong kim tự tháp đều là chủ ý." Nhiều tỷ lệ "kỳ diệu" được tìm ra là do người đời sau thử đủ cách chia, nhân các số đo cho tới khi ra một con số đẹp. Một số tỷ lệ có thể là chủ ý, nhiều cái là trùng hợp.
- "Người xưa không biết toán." Họ biết đủ toán thực hành để đo ruộng, chia đất, tính khối lượng đá. Các văn bản toán học cổ còn lại cho thấy những bài tính rất cụ thể, phục vụ việc xây dựng và quản lý.
Nhìn đúng như vậy không làm giảm sự nể phục. Ngược lại, biết rằng những người đo đạc thời cổ chỉ có dây, cọc, nước và bầu trời, ta càng thấy công việc của họ đáng nể hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người xưa lấy mặt bằng ngang như thế nào?
Họ dùng mặt nước tĩnh trong rãnh hoặc ống thông nhau, vì nước luôn nằm ngang. Đánh dấu mực nước ở nhiều điểm rồi đẽo hoặc đắp nền theo vạch. Thợ xây nước ta vẫn dùng ống nước để lấy cốt nền theo đúng nguyên lý này.
Kim tự tháp Giza lệch hướng bắc bao nhiêu?
Theo các phép đo hiện đại thường được dẫn, các cạnh kim tự tháp lớn nhất ở Giza lệch hướng bắc nam đông tây chưa tới một phần mười độ. Con số chính xác khác nhau đôi chút giữa các nguồn, nên đối chiếu tài liệu khảo cổ khi cần trích dẫn.
Dây thắt nút 3 – 4 – 5 dùng để làm gì?
Dây chia thành mười hai đoạn bằng nhau, căng thành tam giác có các cạnh 3, 4 và 5 đoạn thì góc giữa hai cạnh ngắn là góc vuông. Đây là cách lấy góc vuông chỉ cần một sợi dây, dù việc người Ai Cập cổ dùng nó vẫn là giả thuyết.
Làm sao hai đội đào hầm từ hai phía núi gặp nhau được?
Người xưa đo một đường vòng qua chân núi bằng các đoạn thẳng và góc vuông để tính hướng giữa hai cửa hầm, cắm cọc ngắm giữ hướng khi đào, và khi gần tới thì cố ý bẻ hướng, nghe tiếng đục để dò nhau.
Có thể tìm hướng bắc bằng bóng nắng không?
Có. Cắm một cọc thẳng đứng, đánh dấu đầu bóng buổi sáng và buổi chiều khi bóng dài bằng nhau, nối hai điểm thì được hướng đông tây, đường vuông góc là hướng bắc nam. Cách này dễ nhưng sai số lớn hơn cách dùng sao.
Độ chính xác của công trình cổ có chứng tỏ có công nghệ bí ẩn không?
Không. Độ chính xác đến từ việc dùng chuẩn tự nhiên như nước, dây dọi, sao trời, chia nhỏ phép đo và lặp lại nhiều lần. Không có bằng chứng khảo cổ nào cho thấy cần đến công nghệ khác ngoài những dụng cụ đơn giản ấy.