NePhuc.comNể Phục
Nhà chọc trời và tháp cao

Nhà chọc trời ngắn lại theo năm tháng: chuyện cột bê tông co ngót và từ biến

Toà tháp trăm tầng có thể thấp đi vài centimet sau nhiều năm vì cột bê tông bị nén, khô và từ biến. Người kỹ sư đo, bù và giữ sàn phẳng thế nào cho thang máy chạy êm.

Surveyor with a tripod instrument on a bare concrete floor of a tall tower under construction, columns and core walls around, open edge showing hazy skyline, late afternoon light

Nhà chọc trời bằng bê tông thật sự ngắn lại một chút sau khi xây, có thể vài centimet ở toà rất cao, vì ba lẽ: cột bị nén dưới sức nặng của các tầng trên, bê tông mất nước nên co ngót, và bê tông chịu nén lâu ngày thì từ từ lún thêm, gọi là từ biến. Chuyện đó không nguy hiểm tự thân; cái người kỹ sư lo là lõi và cột co không bằng nhau, làm sàn nghiêng, kính và vách ngăn bị ép, ống và ray thang máy bị lệch.

Vì vậy trong lúc xây, người ta cố tình đổ mỗi tầng cao hơn bản vẽ một chút để bù trước phần co sẽ xảy ra, và đo đạc suốt nhiều năm sau để kiểm lại dự báo. Bài này giải thích ba kiểu "ngắn lại", vì sao lõi và cột co khác nhau, cách bù và cách đo — một mảng ít người biết của nghề làm nhà siêu cao.

Ba lý do một cây cột bê tông ngắn lại

Bị nén đàn hồi. Mọi vật liệu đều co lại chút xíu khi bị nén, như chiếc lò xo cứng. Khi tầng trên được đổ thêm, cột bên dưới ngắn ngay một lượng rất nhỏ. Phần này xảy ra tức thì và sẽ phục hồi nếu bỏ tải, nhưng tải của toà nhà thì nằm đó mãi.

Co ngót khi khô. Bê tông tươi chứa nhiều nước hơn mức xi măng cần để đông cứng. Phần nước thừa từ từ bay hơi trong nhiều tháng, nhiều năm, và bê tông co lại như miếng bột khô đi. Co ngót xảy ra cả khi không có tải.

Từ biến. Bê tông chịu một tải nén không đổi trong thời gian dài sẽ tiếp tục lún dần, rất chậm, như kẹo dẻo đặt dưới cuốn sách dày cứ bẹp thêm qua đêm. Từ biến lớn nhất trong vài năm đầu rồi chậm lại, có thể bằng hoặc hơn phần nén đàn hồi.

Cộng dồn qua trăm tầng. Mỗi tầng chỉ ngắn đi một lượng nhỏ tính bằng milimet, nhưng cột tầng một gánh cả trăm tầng phía trên và đỉnh nhà là tổng của mọi tầng bên dưới. Vì thế toà tháp càng cao, tổng co càng đáng kể.

Vì sao lõi và cột co không bằng nhau

Nếu toàn bộ toà nhà ngắn đều nhau, chẳng ai để ý: sàn vẫn phẳng, chỉ đỉnh thấp xuống một chút. Rắc rối nằm ở chỗ các bộ phận co khác nhau. Lõi bê tông ở giữa thường là những bức vách dày, chịu ứng suất không cao lắm so với diện tích, còn các cột ngoài thì mảnh hơn và chịu ứng suất lớn hơn. Cột chịu ứng suất cao thì co đàn hồi và từ biến nhiều hơn.

Kích thước cũng quan trọng: vách dày khô chậm, cột mảnh khô nhanh hơn nên co ngót sớm hơn. Ở toà nhà kết hợp lõi bê tông với cột thép, sự khác biệt còn rõ: cột thép chỉ co đàn hồi, không co ngót, không từ biến, trong khi lõi bê tông thì có cả ba. Sau nhiều năm, chênh lệch giữa lõi và cột ở tầng cao có thể lên tới vài centimet.

Thử hình dung tấm ván bắc giữa hai chiếc ghế, một ghế từ từ lún xuống còn ghế kia đứng yên: tấm ván nghiêng dần. Sàn nhà cao tầng nối lõi với cột cũng vậy. Nghiêng vài centimet trên một nhịp sàn hơn chục mét thì mắt thường khó thấy, nhưng đủ để dầm bị ép thêm lực, vách ngăn nứt, cửa kẹt, và ống thoát nước nằm ngang bị đổi độ dốc.

Bù trước khi xây: đổ cao hơn bản vẽ một chút

Người kỹ sư không ngăn được bê tông co, nên họ tính trước và bù vào trong lúc thi công, theo các bước đại thể:

  1. Dùng mô hình tính toán theo trình tự thi công thật — tầng nào đổ khi nào, bê tông loại gì, tải hoàn thiện lắp vào lúc nào — để dự báo mỗi tầng của lõi và từng cột sẽ ngắn đi bao nhiêu theo thời gian.
  2. Từ đó lập bảng bù: mỗi tầng của cột hoặc lõi được đổ cao hơn cao độ thiết kế một lượng nhỏ, thường vài milimet, để khi co xong thì về gần đúng cao độ.
  3. Với cột thép, nhà sản xuất cắt các đoạn cột dài hơn thiết kế một chút theo bảng bù; với bê tông, đội đo đạc chỉnh cao độ ván khuôn từng tầng.
  4. Trong lúc thi công, đo cao độ thật của từng tầng bằng máy trắc đạc, so với dự báo; lệch nhiều thì cập nhật mô hình và chỉnh bảng bù cho các tầng phía trên.
  5. Để lại một số mối nối có thể điều chỉnh ở những chỗ nhạy cảm như liên kết dầm với cột ngoài, chờ phần lớn co ngót ban đầu xảy ra mới khoá cố định.

Cách làm này giống người thợ may chừa thêm vải ở gấu quần cho vải co sau lần giặt đầu. Chừa đúng thì mặc vừa; chừa sai hai chiều đều hỏng.

Những bộ phận phải "chịu" được việc toà nhà co

Ngoài sàn, nhiều hệ thống chạy dọc chiều cao toà nhà phải có chỗ cho phần co này:

Bộ phậnVấn đề nếu không tính tớiCách xử lý thường gặp
Mặt dựng kínhTấm kính bị ép khi khoảng cách hai sàn giảmKhe nối ngang giữa các tấm có độ hở cho phép co, gioăng co giãn được
Ray thang máyRay bị nén cong, cabin chạy rung, dừng lệch sànKẹp ray trượt được theo chiều đứng, chỉnh lại sau vài năm đầu
Ống đứng cấp thoát nướcỐng bị nén, mối nối bungKhớp co giãn ở từng đoạn ống đứng
Vách ngăn nhẹVách bị ép giữa sàn trên và dưới, nứtChừa khe trên đỉnh vách, bịt bằng vật liệu mềm
Thang bộ thép, cầu thang cuốnBị kẹt giữa các tầng co khác nhauMột đầu liên kết trượt

Những chi tiết này người dùng gần như không bao giờ thấy, nhưng chính chúng giải thích vì sao toà nhà mới đôi khi có vài vết nứt nhỏ ở vách trong năm đầu — thường là chuyện vách thích nghi, không phải kết cấu hỏng.

Đo bằng gì để biết toà nhà co bao nhiêu

Cách trực tiếp nhất là trắc đạc: đặt các mốc trên lõi và cột ở nhiều tầng, đo cao độ định kỳ bằng máy thuỷ chuẩn và máy toàn đạc. Kết quả cho biết từng tầng đã ngắn bao nhiêu so với lúc mới đổ.

Tinh vi hơn là gắn cảm biến biến dạng vào cốt thép hoặc chôn trong bê tông ngay khi đổ. Cảm biến kiểu dây rung là một sợi dây thép căng trong ống nhỏ; khi bê tông co, dây chùng bớt và tần số rung của nó đổi, giống dây đàn lên dây chùng thì kêu trầm. Đọc tần số là biết bê tông đã co bao nhiêu phần triệu chiều dài. Nhiều toà tháp lớn có hàng trăm cảm biến như vậy, đọc tự động trong nhiều năm.

Số liệu đo được so với dự báo ban đầu. Nếu khớp, mô hình tính là đáng tin, bảng bù đúng hướng. Nếu lệch, người kỹ sư điều chỉnh các bước còn lại, chẳng hạn thời điểm khoá mối nối hay mức chỉnh ray thang máy. Những bộ số liệu dài hạn từ các toà tháp đã xong cũng trở thành tài liệu quý để dự báo tốt hơn cho công trình sau.

Ngoài co ngắn còn có chuyện cao lên, thấp xuống mỗi ngày

Bên cạnh phần co một chiều kéo dài nhiều năm, toà nhà còn "thở" theo nhiệt độ mỗi ngày. Thép và bê tông nở ra khi nóng, co lại khi lạnh. Phần lớn cột nằm trong nhà có điều hoà nên nhiệt độ ít đổi, nhưng những cột lộ ra ngoài, hoặc nằm sát mặt kính hứng nắng, thì nóng lạnh theo trời.

Nếu cột ngoài nóng lên và dài ra trong khi lõi bên trong mát và đứng yên, sàn nối giữa chúng lại bị nghiêng nhẹ theo chiều ngược, rồi trở lại khi chiều tối. Hiện tượng này không cộng dồn như từ biến, nhưng người thiết kế vẫn phải tính để dầm và liên kết chịu được các chu kỳ nóng lạnh lặp lại hàng nghìn lần.

Đỉnh toà nhà còn hơi nghiêng về phía khuất nắng vào buổi trưa, vì mặt hứng nắng dài ra một chút so với mặt kia, như thanh kim loại hai lớp trong bàn là tự uốn cong khi nóng. Độ nghiêng rất nhỏ, người ở trong không cảm thấy, nhưng đội đo đạc biết rõ: khi dựng thân nhà, họ thường đo kiểm độ thẳng vào sáng sớm, lúc nhiệt độ toà nhà đều nhất, để không bị nắng đánh lừa.

Hiểu sai thường gặp

Chuyện toà nhà ngắn lại dễ bị hiểu thành điều đáng sợ. Vài điểm cần nói cho rõ:

  • Ngắn lại không phải lún móng. Lún là cả toà nhà chìm xuống do đất bên dưới; co ngắn là chính thân nhà ngắn đi. Hai chuyện được đo và xử lý riêng.
  • Ngắn lại không có nghĩa là bê tông kém. Mọi bê tông đều co ngót và từ biến, kể cả loại tốt nhất. Bê tông cường độ cao, ít nước thường co ít hơn, nhưng không bằng không.
  • Toà nhà không ngắn mãi. Phần lớn co ngót và từ biến xảy ra trong vài năm đầu, sau đó chậm dần tới mức gần như dừng.
  • Vài centimet trên vài trăm mét là rất nhỏ. Tính ra chỉ một phần rất nhỏ của một phần trăm chiều cao. Điều quan trọng là co đều, và hệ thống bên trong có chỗ cho phần co.
  • Không thể tự đo tại nhà. Dấu hiệu như cửa hơi kẹt hay vết nứt nhỏ ở vách có nhiều nguyên nhân; muốn biết chính xác cần đội quản lý toà nhà và số liệu quan trắc.

Phép thử nhỏ để hình dung từ biến: đặt một cục đất nặn tròn dưới một chồng sách, đánh dấu chiều cao, xem lại sau một ngày, một tuần. Cục đất bẹp dần dù sách không nặng thêm — bê tông cũng làm thế, chỉ chậm hơn hàng nghìn lần.

Câu hỏi thường gặp

Nhà chọc trời có thật sự thấp đi theo thời gian không?

Có, toà nhà bê tông rất cao có thể ngắn đi vài centimet sau nhiều năm do cột bị nén, bê tông co ngót khi khô và từ biến dưới tải lâu dài. Phần lớn xảy ra trong vài năm đầu và đã được tính trước khi xây.

Từ biến bê tông là gì?

Từ biến là hiện tượng bê tông chịu một tải nén không đổi trong thời gian dài tiếp tục biến dạng dần, rất chậm. Nó mạnh nhất trong vài năm đầu rồi giảm dần, và có thể bằng hoặc lớn hơn phần co do nén tức thì.

Vì sao lõi và cột nhà cao tầng co ngắn khác nhau?

Lõi thường là vách dày chịu ứng suất thấp và khô chậm, còn cột mảnh hơn, chịu ứng suất cao và khô nhanh hơn. Nếu cột bằng thép thì không co ngót và từ biến như bê tông. Vì vậy hai bộ phận ngắn đi những lượng khác nhau.

Người ta bù phần co ngắn bằng cách nào?

Kỹ sư dự báo từng tầng sẽ ngắn bao nhiêu rồi cho đổ hoặc chế tạo mỗi tầng cao hơn thiết kế vài milimet, đo kiểm trong lúc xây để chỉnh, và để một số mối nối điều chỉnh được cho tới khi phần co ban đầu xong.

Co ngắn cột có làm toà nhà mất an toàn không?

Không, nếu được tính đúng. Kết cấu được thiết kế có tính tới co ngắn. Ảnh hưởng chủ yếu là tới sàn, vách ngăn, mặt dựng, ống và ray thang máy, nên các bộ phận này được thiết kế có khe và khớp cho phép dịch chuyển.

Làm sao đo được bê tông trong cột đã co bao nhiêu?

Người ta đo cao độ các mốc trên lõi và cột bằng máy trắc đạc định kỳ, và chôn cảm biến dây rung trong bê tông. Khi bê tông co, dây chùng bớt, tần số rung đổi, từ đó tính được độ co theo thời gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138