Nhà chọc trời không có một thang máy chạy thẳng từ tầng trệt lên tầng trên cùng vì ba giới hạn: cáp thép quá dài sẽ nặng tới mức gần như chỉ còn sức kéo chính nó, giếng thang quá nhiều sẽ ăn hết diện tích sàn, và mỗi chuyến dừng quá nhiều tầng thì ai cũng phải chờ. Lời giải phổ biến là chia toà nhà thành nhiều vùng, có thang tốc hành đưa khách lên các sảnh trung chuyển trên cao rồi đổi sang thang địa phương, cộng với thang hai tầng và cáp vật liệu mới.
Không quá lời khi bảo thang máy là thứ cho phép nhà chọc trời tồn tại: trước khi có thang máy an toàn, nhà cao hơn năm, sáu tầng gần như không ai muốn thuê tầng trên. Bài này đi qua những bài toán của thang máy ở độ cao vài trăm mét và cách người ta giải chúng.
Bài toán cáp: dài quá thì tự kéo mình đứt
Thang máy thông thường treo cabin bằng nhiều sợi cáp thép vắt qua puly của máy kéo trên đỉnh, đầu kia là đối trọng. Với một toà nhà vài chục tầng, cáp chỉ nặng một phần nhỏ so với cabin và khách. Nhưng khi hành trình lên tới vài trăm mét, khối lượng của chính cáp tăng theo chiều dài, tới một lúc phần lớn sức chịu của cáp dành cho việc tự đỡ nó, chẳng còn bao nhiêu cho người.
Hình dung bạn thả một sợi xích sắt từ ban công tầng cao xuống: xích càng dài, đoạn trên cùng càng phải gánh nặng. Cáp thép cũng vậy. Ngoài sức nặng, cáp dài còn giãn và đung đưa nhiều hơn, khiến cabin khó dừng chính xác ngang sàn, và cả giếng thang dao động theo gió khi toà nhà lắc, cáp có thể quất vào thành giếng.
Vì thế trong nhiều chục năm, hành trình một chặng thang máy thường dừng ở khoảng năm trăm mét trở xuống. Những năm gần đây, cáp dùng lõi sợi các bon nhẹ hơn thép nhiều lần được đưa vào sử dụng, cho phép một chặng dài hơn hẳn. Dù vậy, ngay cả khi cáp không còn giới hạn, chuyện diện tích và thời gian chờ vẫn khiến người ta chia vùng.
Sảnh trung chuyển: lên cao như đổi tàu ở ga lớn
Chia toà nhà thành vùng. Một toà tháp trăm tầng có thể chia thành ba bốn vùng, mỗi vùng vài chục tầng. Mỗi vùng có nhóm thang địa phương riêng, chỉ chạy trong vùng đó.
Thang tốc hành không dừng dọc đường. Từ sảnh tầng trệt, những thang tốc hành chạy một mạch lên sảnh trung chuyển của từng vùng, không dừng tầng nào ở giữa. Khách đổi sang thang địa phương như đổi từ tàu nhanh sang tàu chợ.
Chồng giếng thang lên nhau. Điểm khôn khéo nằm ở đây: thang địa phương của vùng dưới và vùng trên dùng chung một giếng ở hai đoạn khác nhau. Vùng dưới chạy hết vùng mình thì dừng, phía trên giếng đó là nơi thang vùng trên bắt đầu. Nhờ vậy một giếng thang phục vụ được hai ba nhóm khách, tiết kiệm rất nhiều diện tích sàn.
Cách làm này phổ biến từ đâu. Hệ sảnh trung chuyển được biết đến rộng rãi từ các toà tháp văn phòng rất cao xây xong khoảng đầu thập niên 1970 ở Mỹ, và từ đó thành cách làm chuẩn cho nhà siêu cao. Ngày nay gần như toà tháp nào vượt quá vài chục tầng cũng chia vùng thang theo cách này, chỉ khác nhau ở số vùng và vị trí sảnh.
Các cách tăng sức chở mà không thêm giếng thang
Thêm một giếng thang là mất một khoảng sàn suốt chiều cao toà nhà. Người thiết kế vì thế ưu tiên những cách chở nhiều hơn trong cùng số giếng:
| Cách làm | Hoạt động thế nào | Lợi gì | Bất tiện gì |
|---|---|---|---|
| Thang hai tầng | Hai cabin chồng lên nhau trong một khung, dừng cùng lúc ở hai tầng liền nhau; sảnh dưới cũng có hai tầng | Gần như gấp đôi sức chở mỗi giếng | Khách phải lên đúng tầng sảnh chẵn hoặc lẻ |
| Hai cabin độc lập trong một giếng | Hai cabin chạy riêng trong cùng giếng, máy tính giữ khoảng cách an toàn | Tận dụng giếng tốt hơn | Điều khiển phức tạp, phải chặn không cho hai cabin tới gần |
| Chọn tầng trước khi vào thang | Khách bấm tầng ở bảng ngoài sảnh, hệ thống gom người cùng vùng tầng vào một cabin | Ít điểm dừng, chuyến nhanh hơn | Người lạ hay lúng túng vì trong cabin không có nút chọn tầng |
| Thang tốc hành và sảnh trung chuyển | Như mục trên | Giảm số giếng chạy suốt chiều cao | Khách phải đổi thang một lần |
Phần lớn toà tháp rất cao kết hợp gần như tất cả: thang tốc hành hai tầng lên sảnh trung chuyển, thang địa phương chọn tầng trước. Chính vì vậy đi thang máy ở các toà này lần đầu hay bối rối, nhưng thời gian từ cửa vào tới bàn làm việc ngắn hơn nhiều.
Chạy nhanh mà không ù tai, không chóng mặt
Những thang tốc hành nhanh nhất hiện nay chạy cỡ sáu bảy chục cây số một giờ khi đã đạt tốc độ, đủ đưa khách lên vài trăm mét trong khoảng một phút. Cái khó không nằm ở động cơ mà ở cảm giác của người trong cabin.
Thứ nhất là ù tai. Lên cao vài trăm mét trong một phút, áp suất không khí bên ngoài giảm nhanh, tai chưa kịp cân bằng. Nhiều thang tốc độ cao có hệ điều áp trong cabin, cho áp suất thay đổi chậm hơn, giống cách cabin máy bay làm. Thứ hai là gia tốc: tăng tốc và hãm phải êm, không giật, nên thang mất một quãng để lấy đà và một quãng để hãm, thành ra tốc độ tối đa chỉ giữ được ở đoạn giữa.
Thứ ba là tiếng ồn và rung. Cabin lao trong giếng hẹp như pít tông trong ống, đẩy không khí rít qua khe. Người ta bọc cabin dạng khí động, làm khe thông hơi trong giếng, và gắn bộ giảm rung chủ động lên khung cabin để bù những gợn nhỏ của ray dẫn hướng. Một phép thử nhỏ: lần tới đi thang máy nhanh, đặt đồng xu đứng trên sàn cabin; ở thang tốt, đồng xu không đổ.
Thang máy an toàn tới mức nào
Nỗi sợ đứt cáp rơi tự do là nỗi sợ phổ biến nhất, nhưng thang máy hiện đại có nhiều lớp an toàn chồng nhau:
- Nhiều sợi cáp, mỗi sợi gánh được cả cabin: cabin treo bằng nhiều sợi cáp độc lập, mỗi sợi đủ sức giữ cabin đầy khách. Đứt một sợi là chuyện hiếm, đứt hết cùng lúc gần như không có.
- Bộ khống chế vượt tốc và phanh bám ray: một sợi cáp riêng nối với bánh xe đo tốc độ; khi cabin chạy nhanh bất thường, bánh xe kích hoạt các má phanh hình nêm kẹp chặt vào ray thép hai bên giếng.
- Phanh trên máy kéo: máy kéo có phanh tự đóng khi mất điện, cabin dừng tại chỗ.
- Giảm chấn đáy giếng: dưới đáy giếng có bộ giảm chấn dầu hoặc lò xo đón cabin nếu nó trượt quá tầng dưới cùng.
- Thang phục vụ chữa cháy: một số thang được bảo vệ đặc biệt, có nguồn điện dự phòng, để lính cứu hoả dùng khi có cháy — khác với thang thường không được dùng để thoát nạn.
Kẹt thang là sự cố gặp nhiều hơn, chủ yếu do mất điện hoặc cửa không đóng kín. Khi đó cabin dừng giữ nguyên, người bên trong an toàn và chỉ cần bấm chuông báo, chờ người vận hành tới.
Máy kéo, đối trọng và chuyện tiết kiệm điện
Nhiều người nghĩ thang máy tốn điện vì phải nâng cả cabin lẫn khách lên cao. Thực ra phần lớn khối lượng đã được cân bằng sẵn: đầu kia của cáp là đối trọng, một khối gang hay bê tông nặng xấp xỉ cabin cộng với khoảng một nửa tải khách. Cabin và đối trọng như hai đầu một chiếc cân đòn vắt qua puly, động cơ chỉ phải bù phần chênh lệch và thắng ma sát.
Vì vậy có lúc thang máy chạy mà động cơ không phải kéo, thậm chí phải hãm: khi cabin gần trống đi lên, đối trọng nặng hơn tự rơi xuống kéo cabin theo; khi cabin đầy khách đi xuống cũng vậy. Thang máy đời mới tận dụng những lúc đó, cho động cơ chạy như máy phát, trả điện ngược vào lưới của toà nhà thay vì đốt thành nhiệt ở điện trở hãm.
Ở nhà chọc trời, máy kéo của các nhóm thang đặt trong những phòng máy trên đỉnh từng vùng, thường nằm ở tầng kỹ thuật. Một toà tháp lớn có thể có hàng chục, có khi gần trăm thang máy và thang cuốn. Tổng lượng điện của chúng không nhỏ, nên cách điều phối thông minh — gom khách, cho bớt cabin nghỉ giờ thấp điểm, thu hồi điện khi hãm — giúp tiết kiệm đáng kể trong suốt đời toà nhà.
Lần sau đi thang ở toà tháp cao, để ý những gì
Ở sảnh tầng trệt, nhìn kỹ bảng chỉ dẫn các nhóm thang: mỗi nhóm thường ghi một dải tầng, ví dụ nhóm này chỉ từ tầng hai mươi tới bốn mươi. Đó là các vùng. Nếu toà nhà có sảnh trung chuyển, bạn sẽ thấy nhóm thang tốc hành chỉ có hai nút: tầng trệt và tầng sảnh trên cao.
Nếu có hai tầng sảnh nối bằng thang cuốn ngay dưới chân nhóm thang, nhiều khả năng toà nhà dùng thang hai tầng: khách đi tầng lẻ lên một sảnh, tầng chẵn lên sảnh kia. Nếu không thấy nút trong cabin mà phải bấm ở cột ngoài sảnh, đó là hệ chọn tầng trước, màn hình sẽ chỉ bạn vào thang chữ cái nào.
Khi thang tốc hành chạy, để ý lúc tai bắt đầu hơi căng, khoảng giữa hành trình cabin êm nhất và hai đầu là lúc tăng giảm tốc. Những trải nghiệm nhỏ đó là kết quả của rất nhiều tính toán để vài nghìn người lên xuống mỗi buổi sáng mà không ai phải đứng chờ quá lâu.
Câu hỏi thường gặp
Thang máy nhà chọc trời chạy nhanh cỡ nào?
Những thang tốc hành nhanh nhất chạy khoảng sáu bảy chục cây số một giờ ở đoạn giữa hành trình. Thang địa phương phục vụ từng vùng tầng chạy chậm hơn nhiều vì phải dừng liên tục và tăng giảm tốc êm.
Sảnh trung chuyển trên cao là gì?
Đó là tầng đổi thang giữa toà nhà. Thang tốc hành chở khách từ tầng trệt lên thẳng sảnh này, rồi khách đổi sang thang địa phương để tới tầng mình cần, giống đổi từ tàu nhanh sang tàu dừng mọi ga.
Vì sao đi thang máy tốc độ cao bị ù tai?
Lên cao nhanh khiến áp suất không khí giảm đột ngột, tai giữa chưa kịp cân bằng. Nhiều thang tốc độ cao có hệ điều áp trong cabin để áp suất đổi chậm hơn, giảm cảm giác ù tai cho khách.
Thang máy đứt cáp có rơi tự do không?
Gần như không thể. Cabin treo nhiều sợi cáp, mỗi sợi đủ giữ cả cabin, và có bộ khống chế vượt tốc kích hoạt phanh kẹp chặt vào ray khi chạy nhanh bất thường, cùng phanh máy kéo và giảm chấn đáy giếng.
Vì sao trong một số thang máy không có nút chọn tầng?
Đó là hệ chọn tầng trước: khách bấm tầng ở bảng ngoài sảnh, hệ thống gom những người đi cùng dải tầng vào một cabin và báo bạn nên vào thang nào. Nhờ ít điểm dừng nên chuyến đi nhanh hơn.
Có nên dùng thang máy để thoát khi toà nhà cháy không?
Không nên dùng thang máy thường khi có cháy. Hãy đi thang bộ thoát hiểm theo chỉ dẫn. Chỉ một số thang được bảo vệ đặc biệt dành cho lực lượng chữa cháy hoặc được hướng dẫn sử dụng theo quy trình riêng của toà nhà.