NePhuc.comNể Phục
Kỷ lục, cách so cho đúng và bài học từ sự cố

Cầu đi bộ rung lắc ngang ngày khai trương: chuyện cầu Thiên niên kỷ ở London

Cầu Thiên niên kỷ ở London phải đóng chỉ hai ngày sau khi mở vì lắc ngang dưới chân người đi bộ. Vì sao bước chân lại "đồng bộ" được cả cây cầu.

a sleek low steel footbridge over a wide calm river crowded with pedestrians walking across, seen from the embankment at eye level, soft overcast morning light

Cầu đi bộ Thiên niên kỷ bắc qua sông Thames ở London mở cửa tháng 6 năm 2000 và phải đóng lại chỉ hai ngày sau, vì khi đám đông bước lên, mặt cầu lắc ngang tới mức người đi phải dạng chân, bám tay vịn. Cây cầu không hề có nguy cơ sập, nhưng không ai dám đi thoải mái trên nó, và đó là lỗi một công trình công cộng không được phép mắc.

Nguyên nhân là một hiện tượng trước đó ít được quan tâm: khi mặt cầu hơi lắc ngang, người đi bộ vô thức chỉnh bước theo nhịp lắc để giữ thăng bằng, và chính những bước chỉnh đó đẩy cầu lắc mạnh thêm. Cầu được lắp thêm hệ giảm chấn và mở lại đầu năm 2002. Từ đó, cách thiết kế cầu đi bộ trên khắp thế giới đã đổi.

Một cây cầu "lưỡi dao ánh sáng"

Cây cầu được hình dung như một lưỡi dao ánh sáng vắt ngang sông: mặt cầu thấp, mỏng, gần như không có trụ cao hay cáp vươn lên trời. Về kết cấu, đó là một cầu treo rất dẹt: các sợi cáp chính chạy hai bên mặt cầu, gần như ngang chứ không võng sâu như cầu treo thông thường. Cáp càng ít võng thì lực căng càng lớn, nên cáp phải kéo rất căng để giữ mặt cầu.

Thiết kế như vậy cho một vẻ đẹp rất nhẹ, không che khuất tầm nhìn từ hai bờ. Các tính toán về tải trọng tĩnh, về rung theo phương đứng do người đi bộ, về gió đều đã được làm. Thứ chưa được lường đủ là rung theo phương ngang khi có rất đông người cùng đi.

Ngày khai trương, hàng chục nghìn người kéo tới đi qua cầu. Khi lượng người trên cầu vượt một ngưỡng nhất định, mặt cầu bắt đầu đung đưa sang hai bên, nhẹ thôi, nhưng đủ để người đi cảm thấy như đứng trên boong tàu. Họ phản ứng tự nhiên: dạng chân rộng hơn, bước theo nhịp lắc. Và cây cầu lắc mạnh hơn.

Bước chân người đẩy cầu sang ngang như thế nào

Mỗi bước đi có một lực ngang nhỏ. Khi đi, trọng tâm cơ thể chuyển từ chân trái sang chân phải. Mỗi bước, bàn chân đẩy nhẹ xuống đất theo cả phương ngang. Nhịp bước khoảng hai bước mỗi giây, nên lực ngang đổi chiều khoảng một lần mỗi giây, tức chậm bằng một nửa nhịp bước.

Bình thường các lực này triệt tiêu nhau. Trong đám đông, mỗi người bước một nhịp riêng, lực ngang của người này bù trừ người kia, cầu gần như không cảm thấy gì.

Khi cầu bắt đầu lắc, người bước theo cầu. Đứng trên mặt sàn lắc ngang, người ta tự nhiên chỉnh nhịp bước và dạng chân cho khớp với nhịp lắc để khỏi ngã. Hàng trăm người cùng làm thế, các lực ngang không còn bù trừ mà cộng dồn, đẩy cầu đúng nhịp nó đang lắc.

Vòng tự khuếch đại. Cầu lắc làm người đồng bộ, người đồng bộ làm cầu lắc mạnh hơn. Các kỹ sư sau đó đo được rằng có một số lượng người tới hạn: dưới ngưỡng đó cầu gần như yên, vượt ngưỡng là lắc bùng lên khá đột ngột. Cách này khác với chuyện đoàn lính đi đều bước, vì ở đây không ai hô nhịp, đám đông tự đồng bộ.

Vì sao người thiết kế không thấy trước

Quy chuẩn thời đó tập trung vào rung theo phương đứng, thứ mà cầu đi bộ hay gặp: bước chân dậm xuống khoảng hai lần mỗi giây, nếu cầu có tần số đứng gần mức đó thì nảy lên như tấm ván. Rung ngang do người đi bộ đã từng được ghi nhận lác đác trên vài cầu ở nơi khác, nhưng chưa thành kiến thức phổ biến, chưa có trong quy chuẩn.

Cầu Thiên niên kỷ lại có một số kiểu dao động ngang với tần số khoảng dưới một lần mỗi giây, đúng vùng mà lực ngang của bước chân hoạt động. Đặt thêm điều kiện đám đông rất lớn của ngày khai trương, mọi thứ hội tụ.

Sau sự cố, các kỹ sư đã cho thử trên chính cây cầu: đưa từng nhóm người đi bộ qua lại, tăng dần số người, đo dao động. Kết quả cho thấy rõ ngưỡng số người, và từ đó dựng được mô hình tính cho các cầu sau. Đây là một điểm rất đáng nể: thay vì giấu sự cố, nhóm thiết kế công bố số liệu đo đạc để cả ngành dùng.

Còn một yếu tố nữa là sự đông đúc. Khi cầu vắng, mỗi người có không gian bước theo nhịp riêng. Khi cầu chật kín, người ta buộc phải đi chậm, bước ngắn, sát nhau, và dễ bị cuốn vào cùng một nhịp hơn. Ngày khai trương là ngày đông nhất trong đời một cây cầu, nên cũng là ngày dễ lộ vấn đề nhất.

Thử ở nhà: treo một tấm ván lên hai sợi dây như cái xích đu thấp, đứng lên và đi bước nhỏ tại chỗ. Bạn sẽ thấy khi tấm ván bắt đầu đung đưa, cơ thể tự động bước theo nhịp của nó, rất khó cưỡng lại.

Không phải cây cầu duy nhất

Khi sự cố ở London được công bố, giới kỹ sư lục lại tài liệu và thấy hiện tượng này đã xuất hiện ở nơi khác, chỉ là chưa ai gom lại thành một bài học chung. Ở Nhật Bản, các nhà nghiên cứu từng đo được một cầu dây văng cho người đi bộ lắc ngang khi đám đông đổ về sau một cuộc đua thuyền, và đã giải thích đúng cơ chế người đi bộ tự đồng bộ bước chân. Ở Paris, một cầu đi bộ mở năm 1999 cũng phải tạm đóng vì lắc ngang khi đông người, rồi được thêm giảm chấn.

Những trường hợp đó có chung vài điểm: cầu nhẹ, mảnh, nhịp dài, có kiểu dao động ngang với tần số dưới một lần mỗi giây, và có lúc rất đông người. Bất kỳ cầu nào hội đủ các điều kiện ấy đều có thể gặp chuyện tương tự, bất kể vật liệu hay kiểu kết cấu.

Sự khác biệt của London là quy mô: hàng chục nghìn người trong ngày khai trương, giữa trung tâm một thành phố lớn, có báo chí đưa tin. Sự cố được công bố rộng rãi, nghiên cứu được tài trợ, kết quả được đưa thẳng vào hướng dẫn thiết kế. Đó là cách một sự cố biến thành giáo trình: không phải vì nó nặng nề, mà vì nó được ghi chép và chia sẻ đến nơi đến chốn.

Sửa cầu: thêm giảm chấn, không đổi dáng

Giải pháp được chọn là giữ nguyên hình dáng cầu, thêm các thiết bị hút năng lượng dao động. Có hai nhóm chính:

Loại giảm chấnHình dung đời thườngĐặt ở đâuTác dụng
Giảm chấn nhớtNhư ống giảm xóc xe máy: piston đi trong dầuDưới mặt cầu, nối với các thanh giằng chéo và ở chân trụBiến chuyển động lắc thành nhiệt trong dầu, dập dao động ngang
Khối lượng điều chỉnh tần sốNhư quả nặng treo lò xo, tự lắc ngược pha với cầuDưới mặt cầu, ở các vị trí lắc mạnhHút năng lượng ở một tần số định trước, chủ yếu cho rung đứng
Hệ giằng ngang bổ sungNhư thêm thanh chéo vào khung kệ sáchDưới sàn cầuGiúp giảm chấn nhớt làm việc hiệu quả

Các thiết bị được lắp gần như khuất dưới mặt cầu, nên người đi bộ hôm nay khó nhận ra. Sau khi lắp, cầu được thử lại với đám đông lớn, kể cả cho đi theo nhịp cố ý, và không còn lắc đáng kể. Cầu mở lại từ đầu năm 2002 và dùng bình thường từ đó.

Số lượng giảm chấn được nhắc là vài chục bộ mỗi loại; con số chi tiết nên đối chiếu tài liệu chính thức của đơn vị quản lý cầu.

Ngành thiết kế cầu đi bộ đã đổi những gì

Sự cố ở London cùng vài trường hợp tương tự ở các nước khác đã thành chương bắt buộc trong giáo trình cầu đi bộ:

  • Phải kiểm tra tần số dao động theo cả phương ngang, không chỉ phương đứng; vùng tần số nhạy cảm được ghi rõ trong hướng dẫn thiết kế.
  • Tính với kịch bản đám đông dày đặc, nhất là cầu ở trung tâm, gần sân vận động, nơi tổ chức lễ hội.
  • Cân nhắc dự phòng chỗ lắp giảm chấn ngay từ thiết kế, để nếu đo thực tế thấy cần thì lắp được mà không phá dáng cầu.
  • Thử nghiệm đám đông thực tế trước khi mở cửa cho các cầu có dáng mới, mảnh.
  • Coi cảm giác của người đi là một tiêu chí thiết kế: cầu an toàn về kết cấu nhưng làm người ta sợ vẫn là cầu hỏng.

Điểm hay của câu chuyện là không có ai bị thương, nhưng ngành vẫn học được rất nhiều. Một sự cố "nhẹ" được điều tra kỹ và công bố rộng rãi đôi khi đem lại nhiều bài học hơn một tai nạn bị giữ kín.

Hiểu nhầm hay gặp và điều bạn có thể tự quan sát

"Cầu suýt sập." Không đúng. Dao động lớn nhất đo được làm người đi khó chịu, nhưng còn rất xa mức nguy hiểm cho kết cấu. Đóng cầu là để sửa trải nghiệm và để không ai bị ngã.

"Giống chuyện lính đi đều bước phải phá nhịp khi qua cầu." Có họ hàng nhưng khác: lính đi đều bước là nhịp được hô từ bên ngoài, còn ở đây đám đông tự đồng bộ theo chính chuyển động của cầu.

"Cầu đi bộ rung là cầu kém." Mọi cầu đều dao động; cầu đi bộ nhẹ nên dễ cảm thấy hơn. Thứ quan trọng là biên độ nhỏ và không tự lớn dần.

Tự quan sát. Lần tới đi trên một cầu đi bộ dài, bạn đứng yên giữa cầu khi có nhóm người chạy bộ qua. Bạn sẽ cảm thấy rung nhẹ theo phương đứng. Nếu cầu có giảm chấn, rung tắt rất nhanh sau khi họ đi qua; đó là thiết bị đang làm việc.

Câu hỏi thường gặp

Cầu Thiên niên kỷ ở London đóng cửa bao lâu?

Cầu mở tháng 6 năm 2000, đóng sau khoảng hai ngày và mở lại vào đầu năm 2002, sau khi lắp thêm hệ giảm chấn và thử nghiệm lại với đám đông.

Vì sao người đi bộ làm cầu lắc ngang?

Mỗi bước chân tạo một lực ngang nhỏ. Khi cầu hơi lắc, người đi vô thức bước theo nhịp lắc để giữ thăng bằng, các lực ngang cộng dồn thay vì bù trừ nhau, làm cầu lắc mạnh hơn.

Cầu Thiên niên kỷ có nguy hiểm không?

Kết cấu cầu không có nguy cơ sập; vấn đề là dao động làm người đi khó chịu, dễ ngã. Sau khi lắp giảm chấn, cầu được sử dụng bình thường hơn hai mươi năm nay.

Giảm chấn nhớt hoạt động thế nào?

Giống ống giảm xóc của xe máy: một piston chuyển động trong dầu, biến năng lượng dao động thành nhiệt. Khi cầu lắc, giảm chấn cản chuyển động và làm dao động tắt nhanh.

Cầu đi bộ ở Việt Nam có cần tính chuyện này không?

Các hướng dẫn thiết kế cầu đi bộ hiện đại đều yêu cầu kiểm tra dao động ngang do người đi, nhất là với cầu dài, mảnh và nơi có thể đông người. Người thiết kế sẽ áp dụng theo quy chuẩn hiện hành.

Có phải lính đi qua cầu phải đi lệch bước không?

Đó là thói quen lâu đời để tránh tạo lực theo nhịp đều lên cầu, liên quan tới rung đứng. Hiện tượng ở cầu Thiên niên kỷ khác ở chỗ đám đông tự đồng bộ mà không ai hô nhịp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138